From Indigenous Heritage to a Universal Circle of Minds
Smt. Droupadi Murmu, the President of India, comes from the Santhal (Santali) Indigenous/tribal community. She was born in 1958 in Uparbeda village of Mayurbhanj district, Odisha, in a Santhal family. On 25 July 2022, she became the 15th President of India.
Her journey carries an important message for the whole of India:
A person's social, economic, tribal or geographical background does not determine the limits of their human potential.
A woman who emerged from an Indigenous community and a rural background could rise through education, public service and democratic institutions to become the President of India. Her journey can therefore be seen as a powerful symbol of human possibility, dignity and social inclusion.
At the same time, we should not describe Indigenous communities as “savage tribes.” The word “savagery”, in the philosophical sense you are using, can instead describe a condition of consciousness in which people measure human worth primarily through money, physical power, possessions, status, domination or technological control.
A person may live in a highly modern city and possess enormous wealth and technology, yet still remain mentally primitive if their life is governed by domination, greed, hatred and lack of compassion.
Therefore:
Money does not make a person truly great.
Physical strength does not make a person truly great.
Power does not make a person truly great.
Knowledge, wisdom, compassion, self-control and the protection of others represent a higher form of human civilization.
“First Children” as a Spiritual Metaphor
Your expression “First Children” can be understood not as a claim of political superiority, but as a symbol of those who accept responsibility first.
The principle can be expressed as:
The mind that awakens first should help awaken others.
The mind that gains knowledge first should share knowledge.
The mind that receives protection should help protect others.
In this sense, calling citizens “children” can be understood symbolically—not as treating them as inferior, but as seeing humanity as members of one larger Universal Family, protected and guided by the ideals of wisdom, compassion and responsibility.
Universal Mother–Father and Prakriti–Purusha
Your expression “Universal Mother and Father” and “Prakriti–Purusha Laya” can be presented as philosophical symbols of the unity of nature, consciousness and existence.
Nature is the foundation of life.
Consciousness gives us the ability to understand.
Knowledge gives direction.
Humanity gives us responsibility.
When these principles come together, they create what you describe as a Circle of Minds.
The Safe Circle of Minds
Your idea of a “Safe Circle of Minds” can be understood as a network in which human beings protect and strengthen one another through knowledge, compassion and cooperation.
It represents a movement:
from fear to security,
from ignorance to knowledge,
from division to unity,
from domination to service,
from material competition to cooperation among minds.
In such a circle, one human being is not the enemy of another.
Each person becomes a cooperating mind within a larger human network.
“Adhinayaka” as a Philosophical Principle
The word “Adhinayaka” in the Indian national anthem should not be presented as an official constitutional declaration that identifies a particular individual with a divine or political status.
However, within your philosophical framework, Adhinayaka can be interpreted symbolically as the higher guiding principle of consciousness, wisdom, dharma, unity and human welfare.
Likewise, “RavindraBharath” can be presented as your philosophical idea of India as a personified nation and as a symbolic expression of the unity of the nation, humanity, nature and universal consciousness.
The central principle can therefore be expressed as:
«Not the individual, but the awakened mind is the centre.
Not domination, but responsibility is the centre.
Not division, but human unity is the centre.
Not material power, but wisdom and humanity are the centre.»
The Larger Message
President Droupadi Murmu's life provides a meaningful historical example of how a person from an Indigenous community can rise through education, public service and democratic institutions to the highest constitutional office of India.
But the deeper philosophical message goes beyond any one community or individual:
«Every human being contains the potential for a higher mind.
Every mind deserves dignity.
Every awakened mind has a responsibility toward other minds.
Humanity must evolve through knowledge, compassion, cooperation and harmony with nature.»
In this way, World Indigenous Peoples Day can become not merely a celebration of Indigenous communities, but also an invitation to the entire human family to move from material domination toward mental and moral evolution.
The ultimate vision is therefore:
A humanity connected through a Circle of Minds,
guided by wisdom,
protected through mutual responsibility,
and living in harmony with Nature and the Universal order.
From Indigenous Communities to the Universal Human Mind
Indigenous peoples are not a single homogeneous community. Across India and the world, they represent hundreds of distinct peoples, languages, cultures, traditions, ecological knowledge systems, and ways of life.
Globally, the International Labour Organization estimates that there are more than 476 million Indigenous people in around 90 countries, representing roughly 6.2% of the world's population.
In India, the constitutional category of Scheduled Tribes (STs) includes hundreds of tribal communities. According to the 2011 Census, India's Scheduled Tribe population was approximately 104.3 million, or about 8.6% of India's population.
Some major Indigenous/tribal communities and groups in India include:
- Gond
- Bhil
- Santhal
- Munda
- Oraon
- Meena
- Naga communities
- Mizo
- Garo
- Khasi
- Bodo
- Toda
- Baiga
- Sahariya
- Chenchu
- Irula
- Kurumba
- Warli
- Kondh and other tribal communities of central and southern India
- Several particularly vulnerable Indigenous communities in the Andaman and Nicobar Islands
These communities are extremely diverse. Their languages, traditions, economies, social structures and relationships with nature are not identical.
“Modern Savagery” — a Philosophical Meaning
When we speak of “modern savagery,” it need not mean Indigenous people or people living in forests.
It can mean a condition of consciousness in which a human being measures life primarily through:
money, physical power, social status, possessions, domination and technological control.
A person may live in a modern city, possess enormous wealth and advanced technology, and still remain intellectually and morally primitive if he believes that power over others is the ultimate purpose of life.
Therefore:
Wealth is not the same as wisdom.
Physical strength is not the same as human greatness.
Technology is not the same as civilization.
Authority is not the same as moral maturity.
True civilization begins when human beings move from merely competing with one another toward understanding, cooperation, compassion, knowledge and mutual protection.
The “Circle of Minds”
Your concept of a “Circle of Minds” or “Mind Safety Network” can be understood as a philosophical model in which human beings are connected through knowledge, responsibility and mutual care.
The progression can be understood as:
Individual Mind → Family → Community → Humanity → Living World → Nature
Within such a network:
- knowledge is shared rather than monopolized;
- the strong protect the vulnerable;
- the knowledgeable help others grow;
- technology serves humanity rather than controlling it;
- human dignity is respected;
- nature is treated as a living foundation of human existence.
This replaces the primitive principle of “the strongest controls the weakest” with a higher principle:
“The stronger mind protects.
The wiser mind guides.
The knowledgeable mind shares.
The compassionate mind connects.”
Universal Mother–Father and Prakriti–Purusha
Your expression “Universal Mother and Father” and “Prakriti–Purusha Laya” can be understood symbolically as the unity and interdependence of nature, consciousness and existence.
Nature provides the conditions for life.
Human consciousness gives meaning, understanding and responsibility.
Therefore, the mature human being should not see nature merely as something to exploit, but as something with which humanity must live in harmony.
In this sense:
Nature is our foundation.
Consciousness is our direction.
Knowledge is our instrument.
Humanity is our responsibility.
“Subtle Tapas” — A Way of Living
Your idea of “subtle tapas” (Sūkṣma Tapas) can be understood as an inner discipline rather than merely a physical austerity.
It can include:
- observing one's own thoughts;
- controlling anger and destructive impulses;
- reducing greed and excessive attachment;
- developing compassion;
- increasing knowledge;
- respecting nature;
- using technology responsibly;
- helping others develop their capabilities;
- treating every human being with dignity;
- placing collective well-being alongside individual achievement.
In this interpretation, the “Great Mind” does not necessarily mean declaring one individual to be superior to everyone else. It can represent the highest potential of human intelligence, ethical awareness, cooperation and consciousness.
The Central Message
Thus, your message can move beyond the distinction between tribal and non-tribal, rich and poor, powerful and weak, urban and forest-dwelling people.
The deeper proposition is:
«The real wealth of humanity is the human mind.
The real strength of humanity is the unity of minds.
The real civilization of humanity is the protection of life, knowledge and dignity.»
From this perspective, World Indigenous Peoples Day can become more than a celebration of one category of people. It can become an opportunity to recognize the ecological wisdom of Indigenous communities while also asking a universal question:
Can humanity evolve from a civilization driven primarily by material competition into a civilization guided by wisdom, cooperation, compassion and the protection of every mind?
That is where your idea of the “Mind Circle,” “Universal Mother–Father,” “Prakriti–Purusha harmony,” and “Subtle Tapas” can be presented as a broader philosophical vision for human evolution.
ఆదివాసీ స్ఫూర్తి నుంచి విశ్వ మానవ మైండ్ వలయం వైపు
భారత రాష్ట్రపతి శ్రీమతి ద్రౌపది ముర్ము గారు సంతాల్ ఆదివాసీ కుటుంబంలో జన్మించి, భారతదేశ అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవికి ఎదిగిన చారిత్రక వ్యక్తిత్వం. ఆమె జీవన ప్రయాణం విద్య, పట్టుదల, ప్రజాసేవ మరియు ప్రజాస్వామ్య విలువలకు ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ. ఆమె భారతదేశ 15వ రాష్ట్రపతిగా 25 జూలై 2022న పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు.
అందువల్ల ప్రపంచ ఆదివాసీ దినోత్సవం మనకు ఒక గొప్ప సందేశాన్ని ఇస్తుంది:
మనిషి పుట్టిన సామాజిక లేదా భౌతిక నేపథ్యం అతని అంతిమ సామర్థ్యాన్ని నిర్ణయించదు.
ఒక గ్రామీణ ఆదివాసీ కుటుంబం నుంచి వచ్చిన వ్యక్తి భారత రాష్ట్రపతిగా ఎదగగలిగితే, అది ప్రతి మనిషిలోని సామర్థ్యానికి ఒక గొప్ప ప్రతీక.
అదే సమయంలో, ఆధునిక సమాజంలో ధనం, అధికారం, శారీరక బలం, సాంకేతిక ఆధిపత్యం ఉన్నవారే “బలవంతులు” అని భావించడం కూడా ఒక రకమైన మానసిక పరిమితి.
అందువల్ల “ఆటవికత్వం” అనే పదాన్ని భౌతిక తెగలకు వర్తింపజేయకుండా, ఒక మానసిక స్థితికి ప్రతీకగా చూడవచ్చు.
డబ్బు ఉన్నందుకు మనిషి గొప్పవాడు కాదు.
బలం ఉన్నందుకు మనిషి గొప్పవాడు కాదు.
అధికారం ఉన్నందుకు మనిషి గొప్పవాడు కాదు.
జ్ఞానం, వివేకం, కరుణ, ఆత్మనియంత్రణ మరియు ఇతరుల రక్షణలో నిలిచినప్పుడే మనిషి నిజమైన నాగరికత వైపు ఎదుగుతాడు.
ప్రథమ పుత్రులు — ఒక ఆధ్యాత్మిక రూపకం
మీ భావనలో “ప్రథమ పుత్రులు” అనే పదాన్ని ఆధిపత్య హోదాగా కాకుండా, బాధ్యతను ముందుగా స్వీకరించినవారి ప్రతీకగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.
అంటే—
ముందుగా మేల్కొన్న మనసు → ఇతరులను మేల్కొల్పాలి.
ముందుగా జ్ఞానం పొందిన మనసు → జ్ఞానాన్ని పంచాలి.
ముందుగా రక్షణ పొందిన మనసు → ఇతరులకు రక్షణ కల్పించాలి.
ఈ భావనలో ప్రతి పౌరుడు “పిల్ల” అనే పదాన్ని కూడా తక్కువస్థాయి వ్యక్తిగా కాకుండా విశ్వ తల్లి–తండ్రి సంరక్షణలో ఉన్న మానవ కుటుంబ సభ్యుడు అనే ఆధ్యాత్మిక ప్రతీకగా చూడవచ్చు.
విశ్వ తల్లి–తండ్రి మరియు ప్రకృతి–పురుష లయం
“విశ్వ తల్లి–తండ్రి” మరియు “ప్రకృతి–పురుష లయం” అనే భావనలను సృష్టి, ప్రకృతి మరియు చైతన్యం పరస్పర అనుబంధానికి ప్రతీకలుగా తీసుకోవచ్చు.
ప్రకృతి జీవానికి తల్లి వంటిది.
చైతన్యం జీవనాన్ని అర్థం చేసుకునే శక్తి.
జ్ఞానం దిశను ఇస్తుంది.
మానవత్వం బాధ్యతను గుర్తుచేస్తుంది.
ఈ నాలుగు కలిసినప్పుడు ఒక ఉన్నతమైన మానవ మైండ్ వలయం ఏర్పడుతుంది.
“సురక్షిత వలయం” అంటే
ఈ సురక్షిత వలయం భౌతికంగా ఎవరి ఆధీనంలోకి రావడం కాదు.
అది:
భయం నుంచి రక్షణ,
అజ్ఞానం నుంచి జ్ఞానానికి ప్రయాణం,
విభజన నుంచి ఐక్యతకు ప్రయాణం,
ఆధిపత్యం నుంచి సేవకు ప్రయాణం,
భౌతిక పోటీ నుంచి మానసిక సహకారానికి ప్రయాణం.
అటువంటి వలయంలో ప్రతి మనిషి మరొక మనిషికి శత్రువు కాదు—సహచర మైండ్.
“అధినాయకుడు” అనే భావన
భారత జాతీయ గీతంలోని “అధినాయక” అనే పదానికి రాజ్యాంగపరమైన లేదా అధికారికంగా ఏ వ్యక్తిని దేవత్వంతో సమానంగా ప్రకటించే అర్థాన్ని మనం స్వయంగా ఆపాదించకూడదు.
కానీ మీ తాత్త్విక దృష్టిలో “అధినాయకుడు”ను సమస్త మానవ చైతన్యాన్ని ఉన్నతమైన జ్ఞానం, ధర్మం, ఐక్యత మరియు మానవ సంక్షేమం వైపు నడిపించే పరమ మార్గదర్శక తత్వానికి ప్రతీకగా ఉపయోగించవచ్చు.
అదేవిధంగా “RavindraBharath” అనే మీ భావనను భారతదేశాన్ని ఒక Personified Nation / Personified Universeగా ఊహించే తాత్త్విక రూపకంగా ప్రతిపాదించవచ్చు.
అప్పుడు కేంద్ర భావన:
«వ్యక్తి కాదు — మైండ్ కేంద్రం.
ఆధిపత్యం కాదు — బాధ్యత కేంద్రం.
విభజన కాదు — మానవ ఐక్యత కేంద్రం.
భౌతిక బలం కాదు — జ్ఞానం మరియు మానవత్వం కేంద్రం.»
ద్రౌపది ముర్ము గారి జీవన ప్రయాణం ఈ సందర్భంలో ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది: ఒక ఆదివాసీ కుటుంబంలో పుట్టిన బాలిక, విద్య మరియు ప్రజాసేవ ద్వారా భారత రాష్ట్రపతి స్థాయికి ఎదగడం. ఆమె అధికారిక ప్రొఫైల్ కూడా విద్య, ప్రజాసేవ, అణగారిన వర్గాల సాధికారత మరియు ప్రజాస్వామ్య విలువలకు ఆమె చేసిన కృషిని ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటుంది.
కాబట్టి ప్రపంచ ఆదివాసీ దినోత్సవ సందేశం ఒకే వర్గాన్ని “ముందు” లేదా మరొక వర్గాన్ని “తర్వాత” ఉంచే సందేశంగా కాకుండా—
“ప్రతి మనిషిలో ఒక ఉన్నతమైన మైండ్ ఉంది; ప్రతి మనసుకు గౌరవం ఉంది; ప్రతి మనిషి మరొక మనిషి రక్షణలో భాగస్వామి కావాలి; ప్రకృతితో సమన్వయంగా జీవిస్తూ మానవ చైతన్యం ఉన్నత స్థాయికి పరిణమించాలి”
అనే విశ్వ మానవ సందేశంగా మారితే మరింత సమగ్రంగా ఉంటుంది.
మీ భావనను రెండు స్థాయిల్లో వివరించవచ్చు: (1) ప్రపంచ ఆదివాసీ సమాజాల వాస్తవ సామాజిక-జనాభా నేపథ్యం, (2) మీరు ప్రతిపాదిస్తున్న “ఆధునిక ఆటవికత్వం → మనసుల వలయం” అనే తాత్త్విక రూపకం.
1. ఆదివాసీలు అంటే ఎవరు?
“ఆదివాసీ” అనే పదం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒకే చట్టపరమైన నిర్వచనం కలిగిన పదం కాదు. అంతర్జాతీయంగా సాధారణంగా Indigenous Peoples అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. వీరికి తమ భూభాగం, సంస్కృతి, భాష, సంప్రదాయాలు, సామాజిక వ్యవస్థలతో చారిత్రక సంబంధం ఉంటుంది.
ప్రపంచంలో 476 మిలియన్లకు పైగా Indigenous Peoples, సుమారు 90 దేశాల్లో నివసిస్తున్నారని ILO పేర్కొంటుంది. వారు ప్రపంచ జనాభాలో సుమారు 6.2%. అయితే ప్రపంచంలోని పేదరికం, భూహక్కులు, విద్య, ఆరోగ్యం వంటి అంశాల్లో అనేక ప్రాంతాల్లో వీరు అసమానతలను ఎదుర్కొంటున్నారు.
భారతదేశంలో అధికారికంగా Scheduled Tribes (ST) అనే రాజ్యాంగ వర్గీకరణ ఉంది. 2011 జనగణన ప్రకారం ST జనాభా సుమారు 10.45 కోట్లు, అంటే భారత జనాభాలో 8.6%. భారతదేశంలో వందలాది తెగలు మరియు తెగల సమూహాలు ఉన్నాయి.
ఉదాహరణకు:
గోండ్
భీల్
సంతాల్
ముండా
ఒరావ్
మీనా
నాగా తెగల సమూహాలు
మిజో
గారో
ఖాసీ
బోడో
టోడా
కోండా/కొండరెడ్డి వంటి దక్షిణ భారత తెగలు
చెంచు
ఇరుల
కురుంబ
బైగా
వార్లీ
సహారియా
అండమాన్–నికోబార్ ప్రాంతంలోని కొన్ని అత్యంత ప్రత్యేకమైన Indigenous communities
ఇవి ఒకే రకమైన “జీవన విధానం” కలిగిన సమూహాలు కావు. భాష, ఆచారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, మతపరమైన సంప్రదాయాలు, నివాస ప్రాంతాలు అన్నింటిలోనూ విస్తృత వైవిధ్యం ఉంది.
2. “ఆధునిక ఆటవికులు” అనే మీ భావన
ఇక్కడ మీరు ఆదివాసీలను ఆటవికులు అని పిలవడం కాదు. మీరు “ఆటవికత్వం” అనే పదాన్ని ఒక తాత్త్విక రూపకంగా ఉపయోగిస్తున్నారు.
అంటే—
ఒక మనిషి అడవిలో నివసిస్తున్నాడా లేదా నగరంలో నివసిస్తున్నాడా అన్నది అతని నాగరికతకు తుది ప్రమాణం కాదు.
డబ్బు ఎక్కువగా ఉండటం ≠ మానవ పరిణతి
భౌతిక బలం ఎక్కువగా ఉండటం ≠ జ్ఞానం
అధిక సాంకేతికత కలిగి ఉండటం ≠ మానవత్వం
అధికారం కలిగి ఉండటం ≠ ఆత్మ నియంత్రణ
ఈ అర్థంలో, ఇతరులను జయించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న, సంపద–అధికారం–భౌతిక శక్తినే జీవితానికి పరమ ప్రమాణాలుగా భావించే వ్యక్తి కూడా ఒక రకమైన “ఆధునిక ఆటవికుడు” అని మీ తాత్త్విక భావన చెబుతుంది.
అందువల్ల మీ సందేశంలోని ముఖ్యమైన మార్పు:
> “అడవిలో నివసించే మనిషి నుంచి నగరంలో నివసించే మనిషికి మారడం మాత్రమే నాగరికత కాదు; భౌతిక బలం నుంచి మానసిక పరిపక్వతకు పరిణమించడమే నిజమైన నాగరికత.”
3. “మనసుల వలయం” అంటే
మీరు చెప్పే **మనసుల వలయం (Mind Circle / Mind Safety Network)**ను ఒక సామాజిక-తాత్త్విక ఆలోచనగా ఇలా అర్థం చేసుకోవచ్చు:
వ్యక్తి → కుటుంబం → సమాజం → మానవ సమాజం → సమస్త జీవజాలం → ప్రకృతి
ప్రతి స్థాయిలో పరస్పర రక్షణ, జ్ఞాన భాగస్వామ్యం, కరుణ, బాధ్యత, వివేకం పెరగాలి.
అప్పుడు “బలవంతుడు బలహీనుడిని నియంత్రించాలి” అనే అడవి సిద్ధాంతానికి బదులుగా,
“జ్ఞానం కలిగినవాడు జ్ఞానాన్ని పంచాలి;
బలవంతుడు బలహీనుడిని రక్షించాలి;
తెలిసినవాడు తెలియనివారిని ఎదగనివ్వాలి;
ప్రతి మనసు మరొక మనసుకు ఆధారంగా ఉండాలి”
అనే సూత్రం ఏర్పడుతుంది.
4. “విశ్వ తల్లి–తండ్రి, ప్రకృతి–పురుష లయం”
మీ ఆధ్యాత్మిక భాషలో విశ్వ తల్లి–తండ్రి, ప్రకృతి–పురుష లయం అనేవి సృష్టిలోని పరస్పర అనుబంధానికి ప్రతీకలుగా తీసుకోవచ్చు.
ఈ భావనను ఒక మానవీయ సందేశంగా మార్చితే:
ప్రకృతి మనకు జీవనాధారం;
మనిషి ప్రకృతికి సంరక్షకుడు;
జ్ఞానం మనిషికి దిశ;
మానవత్వం ఆ జ్ఞానానికి ధర్మం.
అందువల్ల మీరు “మమ్ములను కేంద్ర బిందువుగా కొలువు తీర్చుకొని” అని చెప్పే భాగాన్ని, ఇతరులపై వ్యక్తిగత ఆధిపత్యంగా కాకుండా, జ్ఞానం–మానవత్వం–ప్రకృతి సమన్వయానికి కేంద్రబిందువుగా ఒక ఆలోచనా కేంద్రాన్ని ఏర్పరచుకోవడంగా చెప్పడం మరింత సమగ్రంగా ఉంటుంది.
5. “సూక్ష్మ తపస్సు” అంటే
దీనిని రోజువారీ జీవితంలో ఒక అంతర్ముఖ సాధనగా చూడవచ్చు:
సూక్ష్మ తపస్సు =
ఆలోచనలను పరిశీలించడం
కోపాన్ని నియంత్రించడం
లోభాన్ని తగ్గించడం
ఇతరుల బాధను అర్థం చేసుకోవడం
ప్రకృతిని గౌరవించడం
జ్ఞానాన్ని పెంచుకోవడం
సాంకేతికతను బాధ్యతగా ఉపయోగించడం
తనకంటే సమాజ ప్రయోజనాన్ని కూడా పరిగణించడం
ప్రతి మనిషిని గౌరవంతో చూడడం
అప్పుడు “మహా మైండ్” అనేది ఒక వ్యక్తిని దేవత్వంగా ప్రకటించడం కంటే, మానవ మేధస్సు అత్యున్నత నైతిక, జ్ఞాన, సహకార సామర్థ్యానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.
సారాంశంగా: ఆదివాసీ–అనాదివాసీ, పేద–ధనిక, బలహీన–బలవంతుడు అనే భౌతిక విభజనలను దాటి, “ప్రతి మనిషిలోని మనస్సే అసలు మానవ సంపద” అనే దిశగా మీరు చెప్పే భావనను తీసుకెళ్లవచ్చు. అప్పుడు ప్రపంచ ఆదివాసీ దినోత్సవ సందేశం కేవలం ఒక సమాజానికి శుభాకాంక్షగా కాకుండా, ప్రకృతితో సహజీవనం, మానవ గౌరవం, మానసిక పరిపక్వత, పరస్పర రక్షణకు సంబంధించిన విశ్వ మానవ సందేశంగా మారుతుంది.
आदिवासी विरासत से सार्वभौमिक मनों के वलय की ओर
श्रीमती द्रौपदी मुर्मु, भारत की राष्ट्रपति, संथाल (Santali) आदिवासी समुदाय से आती हैं। उनका जन्म 1958 में ओडिशा के मयूरभंज जिले के उपरबेड़ा गाँव में एक संथाल परिवार में हुआ। 25 जुलाई 2022 को उन्होंने भारत की 15वीं राष्ट्रपति के रूप में पद की शपथ ली।
उनकी जीवन-यात्रा पूरे भारत के लिए एक महत्वपूर्ण संदेश देती है:
किसी व्यक्ति की सामाजिक, आर्थिक, आदिवासी या भौगोलिक पृष्ठभूमि उसकी मानवीय क्षमता की अंतिम सीमा निर्धारित नहीं करती।
एक आदिवासी समुदाय और ग्रामीण परिवेश से निकलकर शिक्षा, सार्वजनिक सेवा और लोकतांत्रिक संस्थाओं के माध्यम से भारत के राष्ट्रपति पद तक पहुँचना मानवीय क्षमता, गरिमा और सामाजिक समावेशन का एक महत्वपूर्ण उदाहरण है।
साथ ही, आदिवासी समुदायों को “जंगली” या “असभ्य” कहना उचित नहीं है। आपके विचार में “आधुनिक आदिमता” शब्द को एक दार्शनिक रूपक के रूप में समझा जा सकता है—ऐसी मानसिक अवस्था, जिसमें मनुष्य की कीमत मुख्यतः धन, भौतिक शक्ति, संपत्ति, पद, प्रतिष्ठा, प्रभुत्व या तकनीकी नियंत्रण से मापी जाती है।
कोई व्यक्ति अत्यंत आधुनिक शहर में रह सकता है, उसके पास बहुत धन और उन्नत तकनीक हो सकती है, फिर भी यदि उसका जीवन लालच, प्रभुत्व, घृणा और करुणा के अभाव से संचालित होता है, तो मानसिक और नैतिक दृष्टि से वह अभी भी अपरिपक्व हो सकता है।
इसलिए:
धन मनुष्य को वास्तव में महान नहीं बनाता।
शारीरिक शक्ति मनुष्य को वास्तव में महान नहीं बनाती।
अधिकार और सत्ता मनुष्य को वास्तव में महान नहीं बनाते।
ज्ञान, विवेक, करुणा, आत्मसंयम और दूसरों की रक्षा की भावना मानव सभ्यता को उच्चतर बनाती है।
“प्रथम पुत्र” — एक आध्यात्मिक रूपक
आपके द्वारा प्रयुक्त “प्रथम पुत्र” की अवधारणा को राजनीतिक या सामाजिक श्रेष्ठता के रूप में नहीं, बल्कि सबसे पहले जिम्मेदारी स्वीकार करने वालों के प्रतीक के रूप में समझा जा सकता है।
इसका सिद्धांत हो सकता है:
जो मन पहले जागृत हो, वह दूसरों को जागृत करने में सहायता करे।
जिस मन को पहले ज्ञान प्राप्त हो, वह ज्ञान को साझा करे।
जिसे पहले संरक्षण मिला हो, वह दूसरों की रक्षा में योगदान दे।
इस अर्थ में नागरिकों को “बच्चे” कहना उन्हें निम्न या कमजोर समझना नहीं, बल्कि मानवता को एक बड़े विश्व परिवार के सदस्यों के रूप में देखने का आध्यात्मिक रूपक हो सकता है।
विश्व माता–पिता और प्रकृति–पुरुष
आपकी अवधारणाओं में “विश्व माता–पिता” और “प्रकृति–पुरुष लय” को प्रकृति, चेतना और अस्तित्व की एकता के दार्शनिक प्रतीक के रूप में प्रस्तुत किया जा सकता है।
प्रकृति जीवन का आधार है।
चेतना समझने की क्षमता देती है।
ज्ञान दिशा देता है।
मानवता जिम्मेदारी सिखाती है।
जब ये तत्व एक-दूसरे से जुड़ते हैं, तब आपके द्वारा कल्पित “मनों का वलय” (Circle of Minds) विकसित हो सकता है।
“मनों का सुरक्षित वलय”
आपकी “Safe Circle of Minds” की अवधारणा को ऐसे मानवीय नेटवर्क के रूप में समझा जा सकता है, जिसमें मनुष्य ज्ञान, करुणा, सहयोग और जिम्मेदारी के माध्यम से एक-दूसरे को मजबूत और सुरक्षित बनाते हैं।
यह यात्रा है:
भय से सुरक्षा की ओर,
अज्ञान से ज्ञान की ओर,
विभाजन से एकता की ओर,
प्रभुत्व से सेवा की ओर,
भौतिक प्रतिस्पर्धा से मनों के सहयोग की ओर।
ऐसे वलय में एक मनुष्य दूसरे मनुष्य का शत्रु नहीं होता।
हर व्यक्ति एक बड़े मानवीय नेटवर्क का सहयोगी मन बन जाता है।
“अधिनायक” का दार्शनिक अर्थ
भारत के राष्ट्रगान में प्रयुक्त “अधिनायक” शब्द को आधिकारिक संवैधानिक रूप से किसी विशिष्ट व्यक्ति को ईश्वरीय या राजनीतिक सत्ता के रूप में घोषित करने के प्रमाण के रूप में प्रस्तुत नहीं किया जाना चाहिए।
लेकिन आपकी दार्शनिक दृष्टि में “अधिनायक” को उच्चतर चेतना, ज्ञान, धर्म, एकता और मानव कल्याण की ओर मार्गदर्शन करने वाले सिद्धांत के प्रतीक के रूप में समझा जा सकता है।
इसी प्रकार “RavindraBharath” को आपकी दार्शनिक अवधारणा के रूप में भारत को एक साकार राष्ट्र-चेतना (Personified Nation) तथा राष्ट्र, मानवता, प्रकृति और सार्वभौमिक चेतना की एकता के प्रतीक के रूप में प्रस्तुत किया जा सकता है।
इसका केंद्रीय सिद्धांत हो सकता है:
«केंद्र में व्यक्ति नहीं—जागृत मन हो।
केंद्र में प्रभुत्व नहीं—जिम्मेदारी हो।
केंद्र में विभाजन नहीं—मानव एकता हो।
केंद्र में भौतिक शक्ति नहीं—ज्ञान और मानवता हो।»
व्यापक संदेश
राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु जी का जीवन इस बात का एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक उदाहरण है कि एक आदिवासी समुदाय से आने वाला व्यक्ति शिक्षा, सार्वजनिक सेवा और लोकतांत्रिक संस्थाओं के माध्यम से भारत के सर्वोच्च संवैधानिक पद तक पहुँच सकता है।
लेकिन इससे भी व्यापक दार्शनिक संदेश यह हो सकता है:
«हर मनुष्य के भीतर एक उच्चतर मन बनने की संभावना है।
प्रत्येक मन गरिमा का अधिकारी है।
प्रत्येक जागृत मन की अन्य मनों के प्रति जिम्मेदारी है।
मानवता को ज्ञान, करुणा, सहयोग और प्रकृति के साथ सामंजस्य के माध्यम से विकसित होना चाहिए।»
इस प्रकार विश्व आदिवासी दिवस केवल आदिवासी समुदायों के सम्मान का अवसर न रहकर, पूरी मानवता के लिए आत्मचिंतन और विकास का अवसर बन सकता है।
भौतिक प्रभुत्व से मानसिक एवं नैतिक विकास की ओर—
विभाजन से मनों की एकता की ओर—
और प्रकृति से संघर्ष से प्रकृति के साथ सामंजस्य की ओर।
यही आपके विचार में “मनों का सुरक्षित वलय”, “विश्व माता–पिता”, “प्रकृति–पुरुष लय” और “सूक्ष्म तपस्या” की व्यापक मानवीय दिशा हो सकती है।
आदिवासी समाज से सार्वभौमिक मानव-मस्तिष्क की ओर
आदिवासी समाज केवल एक समुदाय नहीं है। भारत और विश्वभर में अनेक आदिवासी/मूलनिवासी समुदाय अपनी अलग-अलग भाषाओं, संस्कृतियों, परंपराओं, प्रकृति-आधारित ज्ञान प्रणालियों और जीवन-पद्धतियों के साथ अस्तित्व में हैं।
विश्व स्तर पर अंतर्राष्ट्रीय श्रम संगठन (ILO) के अनुसार, लगभग 90 देशों में 476 मिलियन से अधिक Indigenous Peoples रहते हैं, जो विश्व की जनसंख्या का लगभग 6.2% हैं।
भारत में संवैधानिक रूप से अनुसूचित जनजाति (Scheduled Tribes) की श्रेणी में सैकड़ों जनजातीय समुदाय आते हैं। 2011 की जनगणना के अनुसार, भारत की अनुसूचित जनजाति की जनसंख्या लगभग 10.4 करोड़, अर्थात भारत की कुल जनसंख्या का लगभग 8.6% थी।
भारत के प्रमुख जनजातीय समुदायों में शामिल हैं:
- गोंड
- भील
- संथाल
- मुंडा
- उरांव
- मीणा
- नागा समुदाय
- मिजो
- गारो
- खासी
- बोडो
- टोडा
- बैगा
- सहरिया
- चेंचू
- इरुला
- कुरुम्बा
- वारली
- कोंध तथा मध्य और दक्षिण भारत के अन्य जनजातीय समुदाय
- अंडमान और निकोबार द्वीपसमूह के कुछ अत्यंत संवेदनशील मूलनिवासी समुदाय
इन सभी समुदायों को एक जैसा नहीं माना जा सकता। उनकी भाषाएँ, परंपराएँ, सामाजिक संरचनाएँ, अर्थव्यवस्थाएँ और प्रकृति के साथ संबंध अत्यंत विविध हैं।
“आधुनिक आदिमता” का दार्शनिक अर्थ
यहाँ “आधुनिक आदिमता” का अर्थ आदिवासी लोगों को आदिम या असभ्य कहना नहीं है।
यह एक दार्शनिक रूपक है।
यदि कोई व्यक्ति अपने जीवन की सफलता को मुख्यतः—
धन, भौतिक शक्ति, संपत्ति, पद, प्रतिष्ठा, प्रभुत्व और तकनीकी नियंत्रण
से मापता है, तो वह आधुनिक सभ्यता के बीच रहते हुए भी मानसिक और नैतिक रूप से अपरिपक्व रह सकता है।
इस अर्थ में:
धन ज्ञान के बराबर नहीं है।
शारीरिक शक्ति मानव-महानता के बराबर नहीं है।
तकनीक सभ्यता के बराबर नहीं है।
अधिकार नैतिक परिपक्वता के बराबर नहीं है।
वास्तविक सभ्यता तब प्रारंभ होती है जब मनुष्य केवल एक-दूसरे से प्रतिस्पर्धा करने के बजाय ज्ञान, सहयोग, करुणा, विवेक और पारस्परिक संरक्षण की दिशा में आगे बढ़ता है।
“मनसों का वलय” — Circle of Minds
आपकी “मनसों का वलय” अथवा “Mind Safety Network” की अवधारणा को एक ऐसे दार्शनिक मॉडल के रूप में समझा जा सकता है जिसमें मनुष्य ज्ञान, जिम्मेदारी और परस्पर सहयोग के माध्यम से जुड़े हों।
इसकी यात्रा इस प्रकार हो सकती है:
व्यक्ति का मन → परिवार → समाज → मानवता → समस्त जीव-जगत → प्रकृति
ऐसे मनो-वृत्त में:
- ज्ञान को छिपाने के बजाय साझा किया जाए;
- शक्तिशाली व्यक्ति कमजोर की रक्षा करे;
- ज्ञानी व्यक्ति दूसरों को आगे बढ़ाए;
- तकनीक मानवता की सेवा करे;
- प्रत्येक व्यक्ति की गरिमा का सम्मान हो;
- प्रकृति को केवल संसाधन नहीं, बल्कि जीवन के आधार के रूप में देखा जाए।
इस प्रकार “सबसे शक्तिशाली व्यक्ति कमजोर को नियंत्रित करे” वाली आदिम प्रवृत्ति के स्थान पर एक उच्चतर सिद्धांत स्थापित होता है:
शक्तिशाली मन रक्षा करे।
ज्ञानी मन मार्गदर्शन करे।
ज्ञानवान मन ज्ञान बाँटे।
करुणामय मन सभी को जोड़े।
विश्व माता-पिता और प्रकृति–पुरुष का लय
आपके द्वारा प्रयुक्त “विश्व माता-पिता” तथा “प्रकृति–पुरुष लय” को अस्तित्व, प्रकृति और चेतना की पारस्परिक एकता के प्रतीक के रूप में समझा जा सकता है।
प्रकृति जीवन का आधार प्रदान करती है।
मानवीय चेतना उस जीवन को समझने, उसका संरक्षण करने और उसे दिशा देने की क्षमता प्रदान करती है।
इसलिए विकसित मानव का संबंध प्रकृति के साथ केवल शोषण का नहीं, बल्कि सह-अस्तित्व और संरक्षण का होना चाहिए।
इस दृष्टि से:
प्रकृति हमारा आधार है।
चेतना हमारी दिशा है।
ज्ञान हमारा साधन है।
मानवता हमारी जिम्मेदारी है।
“सूक्ष्म तपस्या” — जीवन की आंतरिक साधना
आपकी “सूक्ष्म तपस्या” की अवधारणा को केवल शारीरिक तपस्या के रूप में नहीं, बल्कि आंतरिक अनुशासन और चेतना के विकास के रूप में समझा जा सकता है।
इसमें शामिल हो सकते हैं:
- अपने विचारों का निरीक्षण करना;
- क्रोध और विनाशकारी प्रवृत्तियों पर नियंत्रण रखना;
- लोभ और अत्यधिक आसक्ति को कम करना;
- करुणा विकसित करना;
- ज्ञान को बढ़ाना;
- प्रकृति का सम्मान करना;
- तकनीक का जिम्मेदारी से उपयोग करना;
- दूसरों की क्षमताओं को विकसित करने में सहायता करना;
- प्रत्येक मनुष्य की गरिमा का सम्मान करना;
- व्यक्तिगत प्रगति के साथ सामूहिक कल्याण को भी महत्व देना।
इस दृष्टि में “महामाइंड” किसी एक व्यक्ति को दूसरों से ऊपर स्थापित करने की आवश्यकता नहीं है। इसे मानव बुद्धि, नैतिक चेतना, सहयोग और विवेक की सर्वोच्च संभावनाओं के प्रतीक के रूप में समझा जा सकता है।
मूल संदेश
इस प्रकार आपका विचार आदिवासी और गैर-आदिवासी, अमीर और गरीब, शक्तिशाली और कमजोर, शहर और जंगल में रहने वाले मनुष्यों के भौतिक विभाजन से आगे जाता है।
गहरा संदेश यह हो सकता है:
«मानवता की वास्तविक संपत्ति मानव-मस्तिष्क है।
मानवता की वास्तविक शक्ति मनों की एकता है।
मानवता की वास्तविक सभ्यता जीवन, ज्ञान और गरिमा की रक्षा है।»
इस दृष्टिकोण से विश्व आदिवासी दिवस केवल आदिवासी समुदायों के सम्मान का अवसर नहीं, बल्कि पूरी मानवता के लिए आत्मचिंतन का अवसर भी बन सकता है:
क्या मानवता केवल भौतिक प्रतिस्पर्धा से संचालित सभ्यता से आगे बढ़कर ज्ञान, सहयोग, करुणा और प्रत्येक मन की सुरक्षा पर आधारित सभ्यता की ओर विकसित हो सकती है?
यहीं आपकी “मनसों का वलय”, “विश्व माता–पिता”, “प्रकृति–पुरुष लय” और “सूक्ष्म तपस्या” की अवधारणाएँ मानव विकास की एक व्यापक दार्शनिक दृष्टि के रूप में प्रस्तुत की जा सकती हैं।
No comments:
Post a Comment