## ఉత్తమ మేధస్సులు – ఉత్తమ దేశం – ఉత్తమ ప్రపంచం

### ఉత్తమ మేధస్సులు – ఉత్తమ దేశం – ఉత్తమ ప్రపంచం

### భారతదేశ జాతీయ పర్యావరణ పునరుజ్జీవన మహా సంకల్పం

### 28 రాష్ట్రాలు – 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు – పరిశ్రమల పరివర్తన – కాలుష్య నియంత్రణ – ప్రపంచ సహకారం

BEST MINDS – BEST NATION – BEST WORLD















### 1\. ప్రాథమిక తాత్విక దృక్పథం – ఉత్తమ మేధస్సుల ద్వారా ఉత్తమ ప్రపంచ నిర్మాణం

ఒక దేశ పర్యావరణ నాణ్యత అనేది ఆ దేశ ప్రజల సమిష్టి ఆలోచనా విధానం, పరిశ్రమలు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, ప్రభుత్వ విధానాలు మరియు సామాజిక బాధ్యతకు ప్రతిబింబం. భారతదేశంలోని 28 రాష్ట్రాలు, 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను విడివిడిగా కాకుండా పరస్పరం అనుసంధానమైన ఆర్థిక, పర్యావరణ వ్యవస్థలుగా చూడాలి. ప్రతి రాష్ట్రానికి ప్రత్యేకమైన జనాభా పంపిణీ, పరిశ్రమల స్వరూపం, వ్యవసాయ పద్ధతులు, భౌగోళిక పరిస్థితులు, సహజ వనరులు మరియు కాలుష్య సమస్యలు ఉంటాయి. అందువల్ల ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, అస్సాం, కేరళ, మహారాష్ట్ర, లడఖ్ వంటి ప్రాంతాలకు ఒకే రకమైన కాలుష్య నియంత్రణ విధానం సరిపోదు. ప్రతి ప్రాంతానికి స్థానిక పరిస్థితులు, పరిశ్రమలు, నీటి లభ్యత, జనసాంద్రత, వాతావరణం మరియు పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ప్రత్యేక ప్రణాళికలు రూపొందించాలి. కాలుష్యం కలిగించే పరిశ్రమలను అకస్మాత్తుగా మూసివేయడం కాకుండా, వాటిని పర్యావరణహిత సాంకేతికతలతో పరివర్తన చేయాలి. పరిశ్రమల ఆధునీకరణలో శుభ్రమైన ఇంధనాలు, పునరుత్పాదక విద్యుత్తు, వ్యర్థాల పునర్వినియోగం, నీటి సంరక్షణ మరియు శక్తి సామర్థ్యానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. కొత్త పారిశ్రామిక విస్తరణకు ముందు గాలి, నీరు, నేల, శబ్దం మరియు జీవవైవిధ్య పరిస్థితులను శాస్త్రీయంగా పరిశీలించాలి. జనాభా పెరుగుదలతోపాటు తాగునీరు, మురుగునీటి శుద్ధి, ప్రజా రవాణా, గృహవసతి మరియు వ్యర్థాల నిర్వహణ సదుపాయాలను పెంచాలి. శాస్త్రవేత్తలు, ఇంజనీర్లు, రైతులు, వైద్యులు, ఉపాధ్యాయులు, పారిశ్రామికవేత్తలు మరియు స్థానిక ప్రజలు పర్యావరణ పరిరక్షణలో భాగస్వాములు కావాలి. కృత్రిమ మేధస్సు ద్వారా పర్యావరణ సెన్సార్లు, వాతావరణ అంచనాలు, పరిశ్రమల సమాచారం మరియు ప్రజారోగ్య సమాచారాన్ని అనుసంధానించాలి. ఈ విధంగా జాతీయ పర్యావరణ మేధస్సు వ్యవస్థ కాలుష్యాన్ని ముందుగానే గుర్తించి నివారణ చర్యలను సూచించగలదు. దేశాభివృద్ధిని కేవలం పారిశ్రామిక ఉత్పత్తితో కాకుండా నదులు, అడవులు, నేల, జీవవైవిధ్యం మరియు ప్రజల ఆరోగ్యంతో కూడా కొలవాలి. భారతదేశం పర్యావరణ పరిరక్షణతో కూడిన ఆర్థికాభివృద్ధికి ప్రపంచానికి ఆదర్శంగా నిలవాలి. ఇతర దేశాలతో సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, పరిశోధన, వాతావరణ ఆర్థిక సహకారం మరియు శాస్త్రీయ సమాచారాన్ని పంచుకోవాలి. ఈ విధంగా ప్రజా మనో రాజ్యం – ప్రకృతి పురుష లయం అనే భావనను సమిష్టి మేధస్సు, శాస్త్రీయ ఆలోచన, ప్రజా భాగస్వామ్యం మరియు ప్రకృతి పరిరక్షణకు సంబంధించిన నిర్మాణాత్మక దృక్పథంగా అభివృద్ధి చేయాలి.

### 2\. జాతీయ పర్యావరణ విధానం – పరిశ్రమల విస్తరణకు ముందుగా ఏడు ప్రాధాన్యతలు

* ముందుగా కొలవాలి: ప్రతి జిల్లాలో గాలి, నీరు, నేల, శబ్దం మరియు జీవవైవిధ్య పరిస్థితులను నమోదు చేయాలి.

* కాలుష్య మూలాలను గుర్తించాలి: పరిశ్రమలు, రవాణా, వ్యవసాయం, నిర్మాణాలు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి మరియు వ్యర్థాల మూలాలను గుర్తించాలి.

* పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయాలి: ఒక ప్రాంతం ఎంత పారిశ్రామిక, పట్టణ కార్యకలాపాలను తట్టుకోగలదో నిర్ణయించాలి.

* కాలుష్యాన్ని ముందుగానే నిరోధించాలి: కొత్త పరిశ్రమలకు శుభ్రమైన సాంకేతికతలు, వ్యర్థజల శుద్ధి, ఉద్గార నియంత్రణ తప్పనిసరి చేయాలి.

* ప్రజల ఆరోగ్యాన్ని కాపాడాలి: పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, కార్మికులు, వృద్ధులు మరియు బలహీన వర్గాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.

* ప్రకృతిని పునరుద్ధరించాలి: నదులు, చెరువులు, అడవులు, భూగర్భజలం, వ్యవసాయ భూములు మరియు జీవవైవిధ్యాన్ని పరిరక్షించాలి.

* ప్రజలకు జవాబుదారీతనం ఉండాలి: కాలుష్య నివేదికలు, పరిశ్రమల అనుమతులు, ఉల్లంఘనలు, జరిమానాలు మరియు పునరుద్ధరణ పనులను బహిరంగంగా ప్రకటించాలి.

ముఖ్యమైన పారిశ్రామిక సూత్రం: పరిశ్రమలను పూర్తిగా నిర్మూలించడం కాదు; కాలుష్యాన్ని నిర్మూలించడం, ఉపాధిని కాపాడడం, అవసరమైన చోట పరిశ్రమలను ఆధునీకరించడం మరియు పర్యావరణానికి హాని కలిగించే ప్రక్రియలను దశలవారీగా తొలగించడం.

### 3\. భారతదేశంలోని 28 రాష్ట్రాల వారీగా పర్యావరణ పరివర్తన

క్రింది జనాభా గణాంకాలు సుమారు 2026 అంచనాలు మాత్రమే; ఇవి కొత్త అధికారిక జనగణన ఫలితాలు కావు. పరిశ్రమల జాబితాలు ఆయా రాష్ట్రాల ప్రధాన ఆర్థిక రంగాలను సూచిస్తాయి. వాస్తవ కాలుష్య స్థాయిలను జిల్లా, పరిశ్రమ మరియు పర్యవేక్షణ కేంద్రాల ఆధారంగా నిర్ణయించాలి.

### 1\. ఆంధ్రప్రదేశ్ – హరిత పారిశ్రామిక మరియు తీర ప్రాంత అభివృద్ధి


జనాభా: సుమారు 5.37 కోట్లు. రాజధాని: అమరావతి. ప్రధాన పరిశ్రమలు: నౌకాశ్రయాలు, పెట్రోలియం, ఔషధాలు, ఎరువులు, సిమెంట్, ఆక్వాకల్చర్, వ్యవసాయం, ఆహార ప్రాసెసింగ్.

ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యావరణ అభివృద్ధి ప్రణాళికలో విశాలమైన తీరప్రాంతం, వ్యవసాయం, పారిశ్రామిక కారిడార్లు మరియు పట్టణీకరణను సమన్వయం చేయాలి. సుమారు 5.37 కోట్ల జనాభాకు స్వచ్ఛమైన తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం, ఉపాధి మరియు ఆరోగ్యకరమైన తీరప్రాంత పర్యావరణం అందించాలి. విశాఖపట్నంలోని పెట్రోలియం, ఉక్కు, ఔషధ మరియు నౌకాశ్రయ పరిశ్రమలకు కఠినమైన గాలి, నీటి కాలుష్య నియంత్రణ అవసరం. విజయవాడ, గుంటూరు, కాకినాడ మరియు తిరుపతి పారిశ్రామిక ప్రాంతాలలో శుభ్రమైన ఇంధనాలు, శక్తి సామర్థ్య సాంకేతికతలను ప్రవేశపెట్టాలి. ఔషధ పరిశ్రమలు ఆధునిక వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేసి రసాయన వ్యర్థాలను నదులు, భూగర్భజలాల్లోకి చేరకుండా నిరోధించాలి. ఆక్వాకల్చర్ రంగంలో శాస్త్రీయ ఆహార నిర్వహణ, నీటి నాణ్యత మరియు వ్యర్థజల పునర్వినియోగానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. ఎరువులు, రసాయన పరిశ్రమలు తమ ఉద్గారాలు మరియు ప్రమాదకర వ్యర్థాలను నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి. నౌకాశ్రయాలలో నౌకల కాలుష్యాన్ని తగ్గించడానికి విద్యుదీకరణ మరియు సమర్థవంతమైన సరుకు నిర్వహణ చేపట్టాలి. వ్యవసాయ వ్యర్థాలను కాల్చకుండా కంపోస్టు, బయోఎనర్జీ మరియు ఇతర ఉపయోగకరమైన ఉత్పత్తులుగా మార్చాలి. కృష్ణా, గోదావరి నదీ వ్యవస్థల పరిరక్షణకు పట్టణ మురుగునీటి శుద్ధిని విస్తరించాలి. సౌర, పవన విద్యుత్తును పారిశ్రామిక పార్కులు మరియు శీతల నిల్వ కేంద్రాలకు అందించాలి. మడ అడవులు, తీరప్రాంత చిత్తడి నేలలు మరియు సముద్ర జీవవైవిధ్యాన్ని రక్షించాలి. కాలుష్య నియంత్రణ మండలి పరిశ్రమల ఉద్గారాలను నిరంతరం పర్యవేక్షించి ప్రజలకు సమాచారం అందించాలి. ప్రపంచ దేశాలతో సముద్ర కాలుష్య పరిశోధన, హరిత హైడ్రోజన్ మరియు శుభ్రమైన నౌకాశ్రయ సాంకేతికతలో సహకారం పెంచాలి. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆర్థికాభివృద్ధి మరియు ప్రకృతి పరిరక్షణ రెండింటినీ సమన్వయం చేసే ఆదర్శ తీరప్రాంత రాష్ట్రంగా ఎదగాలి.

### 2\. అరుణాచల్ ప్రదేశ్ – హిమాలయ పర్యావరణ పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 16 లక్షలు. రాజధాని: ఇటానగర్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: జలవిద్యుత్, ఉద్యానవనం, అటవీ ఆధారిత జీవనోపాధి, పర్యాటకం, ఆహార ప్రాసెసింగ్.

అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌ను భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన జీవవైవిధ్య మరియు పర్యావరణ పరిరక్షణ ప్రాంతంగా అభివృద్ధి చేయాలి. సుమారు 16 లక్షల జనాభా పర్వతాలు, అడవులు మరియు నదీ లోయలలో విస్తరించి ఉంది. కొత్త జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులకు ముందు సమగ్ర పర్యావరణ ప్రభావ అంచనాలు తప్పనిసరిగా నిర్వహించాలి. ఆనకట్టలు, రహదారులు, సొరంగాల నిర్మాణంలో కొండచరియల జారుడు, మట్టి కోత మరియు నిర్మాణ వ్యర్థాల నిర్వహణకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. చిన్న పరిశ్రమలు శుభ్రమైన విద్యుత్తు మరియు సమర్థవంతమైన వ్యర్థాల నిర్వహణను అనుసరించాలి. వెదురు పరిశ్రమలు, సేంద్రీయ వ్యవసాయం, ఔషధ మొక్కల సాగు ద్వారా స్థానిక ఉపాధిని పెంచాలి. అడవుల నుంచి వనరుల సేకరణను శాస్త్రీయంగా నియంత్రించి జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడాలి. పర్యాటక కేంద్రాలలో మురుగునీటి శుద్ధి, ఘన వ్యర్థాల సేకరణ తప్పనిసరి చేయాలి. నదులను నిర్మాణ వ్యర్థాలు, మురుగునీరు మరియు గనుల కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. మారుమూల గ్రామాలకు స్థానిక స్థాయిలో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు స్వచ్ఛమైన తాగునీటి సదుపాయాలు కల్పించాలి. పర్వత పర్యాటక ప్రాంతాల పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా సందర్శకుల పరిమితులను నిర్ణయించాలి. అటవీ సంరక్షణలో స్థానిక గిరిజన సమాజాలను భాగస్వాములుగా చేయాలి. సౌరశక్తి ఆధారిత చిన్న విద్యుత్ వ్యవస్థలు డీజిల్ వినియోగాన్ని తగ్గించాలి. విశ్వవిద్యాలయాలు హిమనదులు, నదులు, కొండచరియలు మరియు జీవవైవిధ్యంపై పరిశోధనలు చేయాలి. ప్రపంచ హిమాలయ పరిశోధనా సంస్థలతో వాతావరణ మార్పులు మరియు పర్వత పర్యావరణంపై సహకారం పెంచాలి. ప్రకృతిని కాపాడుకుంటూ అభివృద్ధి సాధించే అంతర్జాతీయ ఆదర్శ రాష్ట్రంగా అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ఎదగాలి.

### 3\. అస్సాం – టీ పరిశ్రమలు, చమురు మరియు బ్రహ్మపుత్ర నది పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 3.67 కోట్లు. రాజధాని: దిస్పూర్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: చమురు శుద్ధి, సహజ వాయువు, టీ, పెట్రోకెమికల్స్, వ్యవసాయం, ఆహార ప్రాసెసింగ్.

అస్సాం పర్యావరణ ప్రణాళిక బ్రహ్మపుత్ర నది, చిత్తడి నేలలు, అడవులు మరియు టీ తోటలను కాపాడే విధంగా రూపొందించాలి. సుమారు 3.67 కోట్ల ప్రజల జీవనాధారం నదులు, వ్యవసాయం, టీ తోటలు మరియు సహజ వనరులపై ఆధారపడి ఉంది. డిగ్బోయ్, గువాహటి మరియు బోంగాయిగావ్ ప్రాంతాల్లోని చమురు శుద్ధి పరిశ్రమలు సల్ఫర్ ఉద్గారాలు, పెట్రోలియం లీకేజీలు మరియు వ్యర్థజలాలను కఠినంగా నియంత్రించాలి. సహజ వాయువు పరిశ్రమల్లో మీథేన్ లీకేజీలను గుర్తించి నివారించే సాంకేతికతను అమలు చేయాలి. టీ కర్మాగారాలు బొగ్గు, అధిక కాలుష్య ఇంధనాల వినియోగాన్ని తగ్గించి శుభ్రమైన ఉష్ణ సాంకేతికతను స్వీకరించాలి. టీ తోటలలో పురుగుమందుల ప్రవాహాన్ని తగ్గించి నేల ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచాలి. బ్రహ్మపుత్ర మరియు ఉపనదుల్లో పారిశ్రామిక వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేయకుండా విడుదల చేయకూడదు. చిత్తడి నేలలు, వరద మైదానాలను జీవవైవిధ్య పరిరక్షణకు పునరుద్ధరించాలి. గువాహటిలో మురుగునీటి శుద్ధి, వరదనీటి కాలువలు మరియు ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణను బలోపేతం చేయాలి. వరదలు, నదీ కోతలకు సమగ్ర నదీ పరివాహక ప్రాంత ప్రణాళిక రూపొందించాలి. టీ వ్యర్థాలు, వ్యవసాయ అవశేషాలను కంపోస్టు, బయోచార్ మరియు బయోఎనర్జీగా మార్చాలి. చమురు శుద్ధి కేంద్రాల పరిసరాల్లో గాలి, నీటి నాణ్యతను నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి. స్థానిక ప్రజలను చిత్తడి నేలలు మరియు నదుల పరిరక్షణలో భాగస్వాములుగా చేయాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో నదీ పరిశోధన, మీథేన్ తగ్గింపు మరియు జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ చేపట్టాలి. అస్సాం శుభ్రమైన ఇంధనం, నదీ పరిరక్షణ మరియు సుస్థిర వ్యవసాయానికి ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 4\. బీహార్ – స్వచ్ఛమైన వ్యవసాయం మరియు పారిశ్రామిక పునరుద్ధరణ


జనాభా: సుమారు 13.23 కోట్లు. రాజధాని: పాట్నా. ప్రధాన పరిశ్రమలు: వ్యవసాయం, ఆహార ప్రాసెసింగ్, చక్కెర, ఎరువులు, సిమెంట్, ఇటుక బట్టీలు, వస్త్ర పరిశ్రమలు.

బీహార్ పర్యావరణ ప్రణాళిక అధిక జనాభా, వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ మరియు పెరుగుతున్న పట్టణాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని రూపొందించాలి. సుమారు 13.23 కోట్ల ప్రజలకు తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం మరియు స్వచ్ఛమైన రవాణా వ్యవస్థలను విస్తరించాలి. ఇటుక బట్టీలను తక్కువ కాలుష్యం కలిగించే ఆధునిక సాంకేతికతలకు మార్చాలి. చక్కెర కర్మాగారాలు మరియు డిస్టిలరీలు సమర్థవంతమైన వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయాలి. ఆహార ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమలు వ్యవసాయ వ్యర్థాలను ఉపయోగకరమైన ఉత్పత్తులుగా మార్చాలి. ఎరువులు, రసాయన పరిశ్రమలు భూగర్భజలాలను కలుషితం కాకుండా రక్షించాలి. పాట్నా మరియు ఇతర నగరాల్లో గంగా నది పరిరక్షణకు మురుగునీటి శుద్ధిని విస్తరించాలి. గంగా, గండక్, కోసి నదుల్లో పారిశ్రామిక మరియు పట్టణ వ్యర్థాల విడుదలను నిరోధించాలి. పంట అవశేషాలను కాల్చకుండా రైతులకు యంత్రాలు, బయోఎనర్జీ పరిశ్రమలు మరియు ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలు అందించాలి. సౌరశక్తితో నడిచే నీటిపారుదల పంపులు వ్యవసాయ విద్యుత్ వ్యయాన్ని తగ్గించాలి. గ్రామీణ పారిశ్రామిక కేంద్రాలకు శుభ్రమైన విద్యుత్తు, శీతల నిల్వ సదుపాయాలు కల్పించాలి. కొత్త పరిశ్రమలకు నీటి లభ్యత, మురుగునీటి నిర్వహణ మరియు పర్యావరణ సామర్థ్యాన్ని పరిశీలించిన తరువాతే అనుమతులు ఇవ్వాలి. కాలుష్య నియంత్రణ ప్రయోగశాలలు మరియు జిల్లా స్థాయి తనిఖీ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో నదీ పునరుజ్జీవనం, శుభ్రమైన ఇటుక బట్టీలు మరియు వ్యవసాయ వ్యర్థాల వినియోగాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. బీహార్ తన జనాభా బలాన్ని హరిత ఉపాధి మరియు సుస్థిర పారిశ్రామిక అభివృద్ధిగా మార్చుకోవాలి.

### 5\. ఛత్తీస్‌గఢ్ – ఖనిజాలు, ఉక్కు మరియు విద్యుత్ పరిశ్రమల పరివర్తన


జనాభా: సుమారు 3.10 కోట్లు. రాజధాని: రాయ్‌పూర్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: బొగ్గు, థర్మల్ విద్యుత్, ఉక్కు, అల్యూమినియం, సిమెంట్, ఇనుప ఖనిజాలు.

ఛత్తీస్‌గఢ్ తన ఖనిజ సంపదను పర్యావరణ బాధ్యతతో కూడిన పారిశ్రామిక అభివృద్ధిగా మార్చుకోవాలి. సుమారు 3.10 కోట్ల ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన గాలి, సురక్షితమైన తాగునీరు మరియు ఆరోగ్యకరమైన జీవన వాతావరణం కల్పించాలి. బొగ్గు గనుల్లో దుమ్ము నియంత్రణ, మీథేన్ నిర్వహణ మరియు భూమి పునరుద్ధరణ తప్పనిసరి చేయాలి. థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రాలు దుమ్ము, సల్ఫర్ మరియు నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లను నియంత్రించే ఆధునిక పరికరాలను ఏర్పాటు చేయాలి. ఉక్కు పరిశ్రమలు శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచి కణ కాలుష్యాన్ని తగ్గించాలి. అల్యూమినియం మరియు సిమెంట్ పరిశ్రమలు ఉద్గార నియంత్రణతోపాటు వ్యర్థ ఉష్ణాన్ని తిరిగి వినియోగించాలి. ఫ్లై యాష్‌ను సురక్షితంగా నిర్మాణ సామగ్రిగా వినియోగించాలి. గనుల అనుమతులకు ముందు అడవులు, వన్యప్రాణుల మార్గాలు మరియు స్థానిక ప్రజల జీవనోపాధిపై ప్రభావాన్ని పరిశీలించాలి. పారిశ్రామిక వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేసి సాధ్యమైన చోట పునర్వినియోగం చేయాలి. రాయ్‌పూర్, కోర్బా వంటి ప్రాంతాల్లో నిరంతర గాలి నాణ్యత పర్యవేక్షణ ఏర్పాటు చేయాలి. స్థానిక అటవీ సమాజాలకు వెదురు, అటవీ ఉత్పత్తులు మరియు పర్యావరణ పునరుద్ధరణలో ఉపాధి కల్పించాలి. సౌరశక్తి మరియు బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలు అధిక కాలుష్య విద్యుత్ ఉత్పత్తిపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించాలి. గనుల మూసివేతకు సంబంధించిన నిధులను స్వతంత్రంగా పర్యవేక్షించి భూమి, నీటి పునరుద్ధరణకు వినియోగించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో శుభ్రమైన ఉక్కు తయారీ, కార్బన్ నియంత్రణ మరియు గనుల పునరుద్ధరణ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయాలి. ఖనిజ సంపదతోపాటు ప్రజల ఆరోగ్యాన్ని కాపాడే పారిశ్రామిక రాష్ట్రంగా ఛత్తీస్‌గఢ్ ఎదగాలి.

### 6\. గోవా – స్వచ్ఛమైన పర్యాటకం మరియు తీరప్రాంత పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 16 లక్షలు. రాజధాని: పనాజీ. ప్రధాన పరిశ్రమలు: పర్యాటకం, గనులు, ఔషధాలు, మత్స్య పరిశ్రమ, ఆహార ప్రాసెసింగ్.

గోవా అభివృద్ధి పర్యాటకం, ఉపాధి, గనులు మరియు తీరప్రాంత పర్యావరణం మధ్య సమతుల్యతను సాధించాలి. సుమారు 16 లక్షల స్థానిక జనాభాతోపాటు పర్యాటకుల వల్ల ఏర్పడే అదనపు ఒత్తిడిని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. గనుల కార్యకలాపాల్లో దుమ్ము నియంత్రణ, రవాణా భద్రత మరియు నీటి నాణ్యతకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. పాత గనుల ప్రాంతాలను పునరుద్ధరించి భూగర్భజలాలను పర్యవేక్షించాలి. ఔషధ, రసాయన పరిశ్రమలు ప్రమాదకర వ్యర్థజలాలను సమర్థవంతంగా శుద్ధి చేయాలి. హోటళ్లు, రెస్టారెంట్లు మరియు రిసార్టులు మురుగునీటి శుద్ధి, నీటి పొదుపు మరియు వ్యర్థాల నిర్వహణను పాటించాలి. బీచ్‌లలో ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు మరియు మురుగునీటి ప్రవాహాన్ని నిరోధించాలి. నౌకాశ్రయాలు, క్రూయిజ్ సేవలు చమురు లీకేజీలు మరియు నౌకల కాలుష్యాన్ని నియంత్రించాలి. పర్యాటక కేంద్రాల సందర్శకుల సంఖ్యను స్థానిక పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా నిర్వహించాలి. నదులు, సముద్ర తీరాలు మరియు మడ అడవులను పారిశ్రామిక కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. వ్యాపార సంస్థలు సౌర విద్యుత్తు మరియు శక్తి సామర్థ్య పరికరాలను వినియోగించాలి. మత్స్యకారులకు సుస్థిర మత్స్య సంపద నిర్వహణలో సహకారం అందించాలి. గనుల అనుమతులు, పర్యాటక వ్యర్థాలు మరియు తీరప్రాంత పర్యావరణ పరిస్థితులపై పారదర్శక నివేదికలు విడుదల చేయాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో సముద్ర జీవవైవిధ్యం, తీరప్రాంత రక్షణ మరియు సుస్థిర పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. గోవా స్వచ్ఛమైన పర్యావరణంతో ప్రపంచ స్థాయి పర్యాటక గమ్యస్థానంగా ఎదగాలి.

### 7\. గుజరాత్ – శుభ్రమైన తయారీ పరిశ్రమలు మరియు హరిత పారిశ్రామికీకరణ


జనాభా: సుమారు 7.41 కోట్లు. రాజధాని: గాంధీనగర్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: పెట్రోకెమికల్స్, రిఫైనరీలు, రసాయనాలు, వస్త్రాలు, సిమెంట్, ఔషధాలు, నౌకాశ్రయాలు.

గుజరాత్ భారతదేశంలో శుభ్రమైన తయారీ పరిశ్రమలకు నాయకత్వం వహించే రాష్ట్రంగా ఎదగాలి. సుమారు 7.41 కోట్ల జనాభా మరియు విస్తారమైన పారిశ్రామిక వ్యవస్థకు బలమైన పర్యావరణ మౌలిక సదుపాయాలు అవసరం. పెట్రోకెమికల్ మరియు రిఫైనరీ పరిశ్రమలు సల్ఫర్ ఉద్గారాలు, అస్థిర సేంద్రీయ సమ్మేళనాలు మరియు ప్రమాదకర వ్యర్థజలాలను నియంత్రించాలి. రసాయన పరిశ్రమలు ఆధునిక వ్యర్థజల శుద్ధి, రసాయనాల పునరుద్ధరణ మరియు సురక్షిత వ్యర్థాల నిర్వహణను అమలు చేయాలి. వస్త్ర పరిశ్రమలు రంగుల రసాయనాలను తిరిగి వినియోగించి నీటి కాలుష్యాన్ని తగ్గించాలి. సిమెంట్ మరియు సిరామిక్ పరిశ్రమలు శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచి శుభ్రమైన ఇంధనాలను వినియోగించాలి. నౌకాశ్రయాల్లో సరుకు రవాణా పరికరాలను విద్యుదీకరించి సముద్ర కాలుష్యాన్ని తగ్గించాలి. పారిశ్రామిక పార్కులను విడివిడిగా కాకుండా సమిష్టి పర్యావరణ ప్రభావం ఆధారంగా అంచనా వేయాలి. సౌర మరియు పవన విద్యుత్తును పరిశ్రమలకు విస్తృతంగా అందించాలి. గ్రీన్ హైడ్రోజన్‌ను సాంకేతికంగా, ఆర్థికంగా అనుకూలమైన రంగాల్లో వినియోగించాలి. నీటి కొరత ఉన్న జిల్లాల్లో భూగర్భజల వినియోగానికి శాస్త్రీయ పరిమితులు విధించాలి. మడ అడవులు, తీరప్రాంత చిత్తడి నేలలు మరియు సముద్ర జీవవైవిధ్యాన్ని రక్షించాలి. పారిశ్రామిక కాలుష్య పర్యవేక్షణ ఫలితాలను ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో శుభ్రమైన రసాయన తయారీ, కార్బన్ లెక్కింపు మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థాల పునర్వినియోగాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. గుజరాత్ పర్యావరణ బాధ్యతతో కూడిన ప్రపంచ స్థాయి తయారీ కేంద్రంగా ఎదగాలి.

### 8\. హర్యానా – ఢిల్లీ NCR కాలుష్య నియంత్రణ మరియు సుస్థిర వ్యవసాయం


జనాభా: సుమారు 3.07 కోట్లు. రాజధాని: చండీగఢ్ (పంజాబ్‌తో ఉమ్మడి రాజధాని). ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఆటోమొబైల్స్, విడిభాగాలు, వస్త్రాలు, ఐటీ, వ్యవసాయం, రవాణా మరియు తయారీ.

ఢిల్లీ ప్రాంతంలో గాలి కాలుష్యాన్ని తగ్గించడానికి హర్యానా కీలక భాగస్వామిగా పనిచేయాలి. సుమారు 3.07 కోట్ల జనాభాకు స్వచ్ఛమైన గాలి, రవాణా మరియు పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలు కల్పించాలి. గురుగ్రామ్, ఫరీదాబాద్ మరియు మనేసర్ పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో కణ కాలుష్యం మరియు వాయు ఉద్గారాలను నియంత్రించాలి. ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమలు విద్యుత్ వాహనాలు, బ్యాటరీ పునర్వినియోగం మరియు శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచాలి. పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో శుభ్రమైన ఇంధనాలు మరియు నిరంతర ఉద్గార పర్యవేక్షణను అమలు చేయాలి. నిర్మాణ ప్రదేశాల్లో దుమ్ము నిరోధక తెరలు, కప్పబడిన రవాణా మరియు యాంత్రిక శుభ్రత తప్పనిసరి చేయాలి. పంట అవశేషాలను కాల్చకుండా రైతులకు యంత్రాలు మరియు ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలు అందించాలి. వరి గడ్డిని కంప్రెస్డ్ బయోగ్యాస్, బయోఎనర్జీ, కంపోస్టు మరియు పారిశ్రామిక ముడిసరుకుగా మార్చాలి. ప్రజా రవాణా, ప్రాంతీయ రైలు కనెక్టివిటీ ద్వారా వ్యక్తిగత వాహనాల వినియోగాన్ని తగ్గించాలి. యమునా నది మరియు స్థానిక జలాశయాలను మురుగునీటి కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. పట్టణ విస్తరణకు ముందు నీటి లభ్యత, వ్యర్థాల నిర్వహణ మరియు హరిత ప్రదేశాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఢిల్లీ, పంజాబ్, రాజస్థాన్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్‌తో కలిసి ప్రాంతీయ గాలి కాలుష్య నియంత్రణ ప్రణాళిక అమలు చేయాలి. కొత్త పరిశ్రమలకు పర్యావరణ అనుమతులు మరియు మౌలిక సదుపాయాల సామర్థ్యాన్ని పరిశీలించాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో శుభ్రమైన వాహనాలు, వ్యవసాయ బయోఎనర్జీ మరియు గాలి నాణ్యత అంచనా సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయాలి. హర్యానా పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం మరియు పట్టణాభివృద్ధిని సమన్వయం చేసే ఆదర్శ రాష్ట్రంగా ఎదగాలి.

### 9\. హిమాచల్ ప్రదేశ్ – పర్వత పర్యావరణం మరియు శుభ్రమైన పరిశ్రమలు


జనాభా: సుమారు 75 లక్షలు. రాజధాని: సిమ్లా; ధర్మశాల శీతాకాల రాజధాని. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఔషధాలు, జలవిద్యుత్, ఆహార ప్రాసెసింగ్, సిమెంట్, పర్యాటకం, ఉద్యానవనం.

హిమాచల్ ప్రదేశ్ అభివృద్ధిలో పర్వత పర్యావరణ పరిరక్షణకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. సుమారు 75 లక్షల జనాభా హిమాలయ లోయలు మరియు పర్వత పట్టణాల్లో నివసిస్తోంది. ఔషధ పరిశ్రమలు రసాయన వ్యర్థజలాలను నదుల్లోకి చేరకుండా ఆధునిక శుద్ధి కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయాలి. సిమెంట్ పరిశ్రమలు దుమ్ము, ఉద్గారాలు మరియు సున్నపురాయి తవ్వకాల ప్రభావాలను తగ్గించాలి. జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు నదీ పరివాహక ప్రాంతాల సమగ్ర పర్యావరణ అంచనాలను అనుసరించాలి. రహదారి నిర్మాణంలో కొండచరియల జారుడు, మట్టి కోత మరియు తవ్విన మట్టి పారవేతను శాస్త్రీయంగా నిర్వహించాలి. పర్యాటక కేంద్రాల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నియంత్రణ తప్పనిసరి చేయాలి. ఉద్యానవన వ్యవసాయంలో పురుగుమందుల వినియోగాన్ని తగ్గించి నేల పరిరక్షణకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. పర్వత పట్టణాల్లో పర్యాటక కాలానికి తగిన వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలు ఏర్పాటు చేయాలి. నదులు, అడవులు మరియు వన్యప్రాణుల మార్గాలను రక్షించాలి. సౌర మైక్రోగ్రిడ్లు మరియు శక్తి సామర్థ్య భవనాలు ఇంధన వినియోగాన్ని తగ్గించాలి. కొత్త పరిశ్రమలకు భూకంప ప్రమాదం, నీటి లభ్యత మరియు పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యాన్ని పరిశీలించాలి. స్థానిక వృక్షజాతులతో అడవులను పునరుద్ధరించాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో హిమాలయ వాతావరణ పరిశోధన, హిమనదుల పర్యవేక్షణ మరియు సుస్థిర పర్వత పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. హిమాచల్ ప్రదేశ్ పర్వత పర్యావరణ పరిరక్షణకు ప్రపంచ ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 10\. జార్ఖండ్ – బాధ్యతాయుతమైన గనులు మరియు పారిశ్రామిక పునరుద్ధరణ


జనాభా: సుమారు 4.10 కోట్లు. రాజధాని: రాంచీ. ప్రధాన పరిశ్రమలు: బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజాలు, ఉక్కు, రాగి, సిమెంట్, ఖనిజ ప్రాసెసింగ్.

జార్ఖండ్ తన ఖనిజ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను పర్యావరణ బాధ్యతతో కూడిన ఆధునిక పరిశ్రమలుగా మార్చుకోవాలి. సుమారు 4.10 కోట్ల ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన గాలి, తాగునీరు మరియు ఆరోగ్యకరమైన జీవన వాతావరణం కల్పించాలి. బొగ్గు గనుల్లో దుమ్ము నియంత్రణ, మీథేన్ నిర్వహణ మరియు గని నీటి శుద్ధి తప్పనిసరి చేయాలి. ఉక్కు పరిశ్రమలు కొలిమి సామర్థ్యాన్ని పెంచి కణ కాలుష్యాన్ని తగ్గించాలి. ఖనిజ ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమలు టైలింగ్స్, స్లాగ్ మరియు ఇతర వ్యర్థాలను సురక్షితంగా నిర్వహించాలి. రాగి మరియు ఇతర లోహాల పరిశ్రమలు విషపూరిత వ్యర్థజలాలను నియంత్రించాలి. గనుల కార్యకలాపాలు జరుగుతున్నప్పుడే భూమి పునరుద్ధరణ ప్రారంభించాలి. పారిశ్రామిక వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేసి నదులు, భూగర్భజలాలను రక్షించాలి. ధన్‌బాద్, బొకారో మరియు జంషెడ్‌పూర్ వంటి పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో గాలి నాణ్యత పర్యవేక్షణ పెంచాలి. అడవులు, గిరిజన భూములు మరియు స్థానిక ప్రజల జీవనోపాధిని కాపాడాలి. సౌరశక్తి మరియు బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలను పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో విస్తరించాలి. కార్మికులకు వృత్తిపరమైన ఆరోగ్య పరీక్షలు మరియు రక్షణ కల్పించాలి. గనుల ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని స్థానిక నీటి భద్రత, ఆరోగ్యం మరియు పర్యావరణ పునరుద్ధరణకు వినియోగించాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో తక్కువ కార్బన్ ఉక్కు, మీథేన్ తగ్గింపు మరియు ఖనిజాల పునర్వినియోగ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయాలి. జార్ఖండ్ తన ఖనిజ సంపదను ప్రజల ఆరోగ్యాన్ని కాపాడే సుస్థిర అభివృద్ధిగా మార్చుకోవాలి.

### 11\. కర్ణాటక – సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, రవాణా మరియు హరిత పరిశ్రమలు


జనాభా: సుమారు 6.90 కోట్లు. రాజధాని: బెంగళూరు. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఐటీ, ఎలక్ట్రానిక్స్, ఏరోస్పేస్, ఆటోమొబైల్స్, గనులు, సిమెంట్, బయోటెక్నాలజీ.

కర్ణాటక తన సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని పర్యావరణ పరిరక్షణకు ఉపయోగించి దేశానికి ఆదర్శంగా నిలవాలి. సుమారు 6.90 కోట్ల జనాభాకు పట్టణ, గ్రామీణ మరియు పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు అనుగుణమైన పర్యావరణ ప్రణాళికలు అవసరం. బెంగళూరులో ప్రజా రవాణా, నిర్మాణ ధూళి నియంత్రణ, మురుగునీటి శుద్ధి మరియు వ్యర్థాల నిర్వహణకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు సెమీకండక్టర్ పరిశ్రమలు రసాయనాలు, నీటి వినియోగం మరియు ప్రమాదకర వ్యర్థాలను శాస్త్రీయంగా నిర్వహించాలి. ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమలు విద్యుత్ వాహనాలు మరియు బ్యాటరీ పునర్వినియోగాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. గనుల ప్రాంతాల్లో భూమి పునరుద్ధరణ మరియు నీటి పరిరక్షణ తప్పనిసరి చేయాలి. సిమెంట్, ఉక్కు పరిశ్రమలు శక్తి సామర్థ్యం మరియు శుభ్రమైన ఇంధనాలను వినియోగించాలి. బెంగళూరు సరస్సులను మురుగునీటి కాలుష్యం మరియు ఆక్రమణల నుంచి రక్షించాలి. వ్యవసాయంలో సూక్ష్మ నీటిపారుదల, నేల పరీక్షలు మరియు సమతుల్య ఎరువుల వినియోగాన్ని ప్రోత్సహించాలి. సౌర, పవన, పంప్డ్ స్టోరేజ్ మరియు బ్యాటరీ నిల్వ విద్యుత్ వ్యవస్థలను విస్తరించాలి. పారిశ్రామిక పార్కుల్లో ఉమ్మడి వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయాలి. కృత్రిమ మేధస్సు ద్వారా కాలుష్య అంచనా మరియు వనరుల వినియోగాన్ని మెరుగుపరచాలి. ప్రభుత్వ కొనుగోళ్లలో పర్యావరణహిత ఉత్పత్తులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. ప్రపంచ సాంకేతిక సంస్థలతో సెమీకండక్టర్లు, బ్యాటరీలు మరియు శుభ్రమైన శక్తిపై పరిశోధనలను పెంచాలి. కర్ణాటక సాంకేతిక మేధస్సుతో ప్రకృతిని రక్షించే ఆదర్శ రాష్ట్రంగా ఎదగాలి.

### 12\. కేరళ – నదులు, తీరప్రాంతం మరియు వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ


జనాభా: సుమారు 3.60 కోట్లు. రాజధాని: తిరువనంతపురం. ప్రధాన పరిశ్రమలు: పర్యాటకం, మత్స్య పరిశ్రమ, కొబ్బరి పీచు, రబ్బరు, ఆహార ప్రాసెసింగ్, రసాయనాలు, ఐటీ.

కేరళ పర్యావరణ ప్రణాళికలో బ్యాక్‌వాటర్స్, నదులు, బీచ్‌లు, అడవులు మరియు జనసాంద్రత కలిగిన ప్రాంతాలను రక్షించాలి. సుమారు 3.60 కోట్ల ప్రజలకు ఆధునిక పారిశుద్ధ్య మరియు వ్యర్థాల నిర్వహణ సదుపాయాలు అవసరం. కొచ్చి రసాయన, రిఫైనరీ మరియు నౌకాశ్రయ పరిశ్రమలు గాలి, నీటి కాలుష్యాన్ని నియంత్రించాలి. రబ్బరు ప్రాసెసింగ్ మరియు ఆహార పరిశ్రమలు వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేసి పునర్వినియోగం చేయాలి. మత్స్య మరియు సముద్ర ఆహార పరిశ్రమలు సేంద్రీయ వ్యర్థాలను శాస్త్రీయంగా నిర్వహించాలి. పర్యాటక కేంద్రాల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ప్లాస్టిక్ నియంత్రణ తప్పనిసరి చేయాలి. పట్టణాల్లో ఇంటింటా వ్యర్థాల వర్గీకరణ, కంపోస్టింగ్ మరియు రీసైక్లింగ్ విస్తరించాలి. బ్యాక్‌వాటర్స్ మరియు నదులను మురుగునీరు, వ్యవసాయ రసాయనాలు మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థాల నుంచి రక్షించాలి. వరదలకు గురయ్యే ప్రాంతాల్లో చిత్తడి నేలల పునరుద్ధరణ మరియు మెరుగైన డ్రైనేజీ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేయాలి. తీరప్రాంత కోతను తగ్గించేందుకు సహజ పర్యావరణ రక్షణ పద్ధతులను ప్రోత్సహించాలి. కొబ్బరి మరియు రబ్బరు వ్యర్థాలను ఉపయోగకరమైన పారిశ్రామిక పదార్థాలుగా మార్చాలి. అనువైన ప్రాంతాల్లో సౌర విద్యుత్తును గృహాలు, విద్యాసంస్థలు మరియు పరిశ్రమల్లో విస్తరించాలి. స్థానిక సంస్థలకు వికేంద్రీకృత వ్యర్థాల నిర్వహణకు సాంకేతిక, ఆర్థిక సహాయం అందించాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో సముద్ర జీవవైవిధ్యం, తీరప్రాంత భద్రత మరియు సుస్థిర పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. కేరళ స్వచ్ఛమైన నీరు, ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణం మరియు వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రపంచ ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 13\. మధ్యప్రదేశ్ – అడవులు, వ్యవసాయం మరియు శుభ్రమైన పారిశ్రామిక వృద్ధి


జనాభా: సుమారు 8.97 కోట్లు. రాజధాని: భోపాల్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: సిమెంట్, థర్మల్ విద్యుత్, గనులు, వస్త్రాలు, రసాయనాలు, ఆహార ప్రాసెసింగ్.

మధ్యప్రదేశ్ తన పర్యావరణ ప్రణాళికలో నర్మదా నదీ పరివాహక ప్రాంతం, అడవులు మరియు వ్యవసాయ భూములకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. సుమారు 8.97 కోట్ల ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన తాగునీరు మరియు సుస్థిర ఉపాధి కల్పించాలి. సిమెంట్, థర్మల్ విద్యుత్ పరిశ్రమలు దుమ్ము మరియు హానికర వాయు ఉద్గారాలను ఆధునిక పరికరాలతో తగ్గించాలి. బొగ్గు మరియు ఖనిజ గనులు భూమి పునరుద్ధరణ, వ్యవసాయ భూముల పరిరక్షణను చేపట్టాలి. రసాయన మరియు ఔషధ పరిశ్రమలు వ్యర్థజల శుద్ధిని తప్పనిసరిగా అమలు చేయాలి. వస్త్ర, ఆహార పరిశ్రమలు నీటి వినియోగాన్ని తగ్గించి వ్యర్థాలను తిరిగి ఉపయోగించాలి. భోపాల్, ఇండోర్, జబల్‌పూర్ వంటి నగరాల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు వ్యర్థాల వర్గీకరణను బలోపేతం చేయాలి. నర్మదా మరియు ఉపనదులను పట్టణ, పారిశ్రామిక కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. అడవులు మరియు వన్యప్రాణుల మార్గాలను పారిశ్రామిక ఆక్రమణల నుంచి కాపాడాలి. రైతులకు సూక్ష్మ నీటిపారుదల మరియు నేల ఆరోగ్య నిర్వహణపై సహకారం అందించాలి. సౌర విద్యుత్ పారిశ్రామిక కేంద్రాలు మరియు గ్రామీణ పరిశ్రమలకు ఉపయోగపడాలి. కొత్త పరిశ్రమలకు నీటి బడ్జెట్ మరియు పర్యావరణ అంచనాలు తప్పనిసరి చేయాలి. జిల్లా స్థాయిలో కాలుష్య సమాచారాన్ని ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో తక్కువ కార్బన్ సిమెంట్, అటవీ పరిరక్షణ మరియు సుస్థిర వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. మధ్యప్రదేశ్ అడవులు, వ్యవసాయం మరియు పరిశ్రమల మధ్య సమతుల్యత కలిగిన రాష్ట్రంగా ఎదగాలి.

### 14\. మహారాష్ట్ర – మహానగరాలు, తయారీ పరిశ్రమలు మరియు తీరప్రాంత కాలుష్య నియంత్రణ


జనాభా: సుమారు 12.93 కోట్లు. రాజధాని: ముంబై. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఆటోమొబైల్స్, పెట్రోకెమికల్స్, ఔషధాలు, వస్త్రాలు, ఉక్కు, సిమెంట్, నౌకాశ్రయాలు, ఐటీ.

మహారాష్ట్ర తన మహానగరాలు మరియు పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు సమగ్ర కాలుష్య నియంత్రణ ప్రణాళికను అమలు చేయాలి. సుమారు 12.93 కోట్ల జనాభాకు శుభ్రమైన పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలు అత్యంత అవసరం. ముంబైలో రవాణా ఉద్గారాలు, నిర్మాణ ధూళి, మురుగునీరు మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థాలను నియంత్రించాలి. పుణె ఆటోమొబైల్ మరియు ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలు విద్యుత్ వాహనాలు, శుభ్రమైన తయారీకి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. రసాయన, ఔషధ పరిశ్రమలు ప్రమాదకర వ్యర్థజలాలను ఆధునిక సాంకేతికతతో శుద్ధి చేయాలి. రిఫైనరీలు సల్ఫర్ సమ్మేళనాలు మరియు అస్థిర సేంద్రీయ వాయువులను నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి. వస్త్ర పరిశ్రమలు రంగుల రసాయనాల పునర్వినియోగం మరియు నీటి శుద్ధిని మెరుగుపరచాలి. సిమెంట్, ఉక్కు పరిశ్రమలు శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచి శుభ్రమైన ఇంధనాలను వినియోగించాలి. మడ అడవులు, సముద్రపు కాలువలు మరియు మత్స్య సంపదను తీరప్రాంత పరిశ్రమల కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. ప్రజా రవాణా, మెట్రో, సబర్బన్ రైలు మరియు విద్యుత్ బస్సులను విస్తరించాలి. గోదావరి, కృష్ణా, మూలా-ముత్తా వంటి నదులను మురుగునీటి కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో ఉమ్మడి వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయాలి. పునరుత్పాదక విద్యుత్తు మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థ ఉష్ణ పునర్వినియోగాన్ని పెంచాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో హరిత ఉక్కు, విద్యుత్ రవాణా, రసాయనాల పునర్వినియోగం మరియు తీరప్రాంత పరిరక్షణను అభివృద్ధి చేయాలి. మహారాష్ట్ర పెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థను కొనసాగిస్తూనే పర్యావరణ బాధ్యతకు ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 15\. మణిపూర్ – లోయలు, సరస్సులు మరియు జీవనోపాధి పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 33 లక్షలు. రాజధాని: ఇంఫాల్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: వ్యవసాయం, చేనేత, హస్తకళలు, ఆహార ప్రాసెసింగ్, మత్స్య పరిశ్రమ, పర్యాటకం.

మణిపూర్ తన సరస్సులు, కొండలు, అడవులు మరియు స్థానిక జీవనోపాధిని కాపాడే పర్యావరణ విధానాన్ని రూపొందించాలి. సుమారు 33 లక్షల ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలు మరియు సుస్థిర ఉపాధి కల్పించాలి. లోక్‌టక్ సరస్సును మురుగునీరు, ప్లాస్టిక్ మరియు పర్యావరణ క్షీణత నుంచి రక్షించాలి. మత్స్య పరిశ్రమలో నీటి నాణ్యత మరియు చేపల సంపదను శాస్త్రీయంగా నిర్వహించాలి. చేనేత పరిశ్రమలు సురక్షిత రంగులను ఉపయోగించి వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేయాలి. ఆహార పరిశ్రమలు సేంద్రీయ వ్యర్థాలను కంపోస్టుగా మార్చాలి. ఇంఫాల్ నగరంలో నిర్మాణ ధూళి మరియు డ్రైనేజీ సమస్యలను నియంత్రించాలి. కొండ ప్రాంతాల రహదారి నిర్మాణంలో మట్టి కోతను నివారించాలి. అడవుల సంరక్షణలో స్థానిక సమాజాలను భాగస్వాములుగా చేయాలి. వ్యవసాయంలో పురుగుమందుల ప్రవాహాన్ని తగ్గించి నేల ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచాలి. పర్యాటక కేంద్రాల్లో పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యాన్ని గౌరవించాలి. వికేంద్రీకృత సౌర విద్యుత్ వ్యవస్థలను గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో విస్తరించాలి. స్థానిక నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణకు పర్యావరణ ప్రయోగశాలలను బలోపేతం చేయాలి. ప్రపంచ సహకారంతో సరస్సుల పునరుద్ధరణ మరియు జీవవైవిధ్య పరిశోధన చేపట్టాలి. మణిపూర్ తన ప్రత్యేకమైన మంచినీటి పర్యావరణ వ్యవస్థలను కాపాడుతూ సుస్థిర అభివృద్ధికి ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 16\. మేఘాలయ – శుభ్రమైన గనులు మరియు పచ్చని పర్వత ప్రాంతాలు


జనాభా: సుమారు 35 లక్షలు. రాజధాని: షిల్లాంగ్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: బొగ్గు, సున్నపురాయి, సిమెంట్, పర్యాటకం, వ్యవసాయం, ఉద్యానవనం.

మేఘాలయ పర్యావరణ విధానంలో అధిక వర్షపాతం, అడవులు, నదులు మరియు జీవవైవిధ్యాన్ని రక్షించాలి. సుమారు 35 లక్షల ప్రజల జీవనోపాధి పర్వత పర్యావరణం మరియు సహజ వనరులపై ఆధారపడి ఉంది. బొగ్గు తవ్వకాలు చట్టబద్ధమైన మరియు శాస్త్రీయ పర్యావరణ భద్రతా ప్రమాణాలను పాటించాలి. గనుల నుంచి వెలువడే ఆమ్లజలాలు మరియు లోహ కాలుష్యాన్ని నివారించాలి. సున్నపురాయి గనుల్లో దుమ్ము నియంత్రణ, కొండల స్థిరత్వం మరియు భూమి పునరుద్ధరణకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. సిమెంట్ పరిశ్రమలు ఆధునిక ఉద్గార నియంత్రణ పరికరాలను ఏర్పాటు చేయాలి. గనుల ప్రభావిత నదుల్లో ఆమ్లత్వం, లోహాలు మరియు నీటి నాణ్యతను నిరంతరం పరీక్షించాలి. పర్యాటక కేంద్రాల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు వ్యర్థాల సేకరణ తప్పనిసరి చేయాలి. వ్యవసాయంలో నేల కోతను తగ్గించి సుస్థిర పద్ధతులను ప్రోత్సహించాలి. సామూహిక అటవీ నిర్వహణ ద్వారా స్థానిక పర్యావరణాన్ని రక్షించాలి. ఒకే నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో అనేక గనుల ప్రభావాన్ని కలిపి అంచనా వేయాలి. పారిశ్రామిక వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేసిన తరువాతే అనుమతించిన విధంగా విడుదల చేయాలి. మారుమూల గ్రామాలకు సౌర మైక్రోగ్రిడ్లు అందించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో గనుల పునరుద్ధరణ, పర్వత జీవవైవిధ్యం మరియు సుస్థిర పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. మేఘాలయ స్వచ్ఛమైన నదులు మరియు పచ్చని పర్వతాలకు ఆదర్శంగా నిలవాలి.

### 17\. మిజోరం – అడవుల పరిరక్షణ మరియు తక్కువ కాలుష్య అభివృద్ధి


జనాభా: సుమారు 12 లక్షలు. రాజధాని: ఐజాల్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: వెదురు, ఉద్యానవనం, ఆహార ప్రాసెసింగ్, చేనేత, పర్యాటకం.

మిజోరం తన అడవులు మరియు పర్వత పర్యావరణాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని అభివృద్ధి సాధించాలి. సుమారు 12 లక్షల జనాభాకు పర్యావరణహిత రవాణా, గృహవసతి మరియు ప్రజా సేవలను అందించాలి. వెదురు పరిశ్రమలు శాస్త్రీయంగా వెదురును సేకరించి విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులను తయారు చేయాలి. ఆహార ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమలు పునరుత్పాదక విద్యుత్తు మరియు వ్యర్థజల శుద్ధిని వినియోగించాలి. పోడు వ్యవసాయానికి ప్రత్యామ్నాయంగా సుస్థిర వ్యవసాయ అటవీ విధానాలను ప్రోత్సహించాలి. రహదారుల నిర్మాణంలో కొండచరియల జారుడు మరియు మట్టి కోతను నివారించాలి. పట్టణాల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ఘన వ్యర్థాల సేకరణను బలోపేతం చేయాలి. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను తగ్గించి పునర్వినియోగాన్ని ప్రోత్సహించాలి. అడవుల జీవవైవిధ్యాన్ని స్థానిక సమాజాల భాగస్వామ్యంతో కాపాడాలి. పర్యాటక అభివృద్ధి పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా ఉండాలి. చిన్న పరిశ్రమలకు శుభ్రమైన విద్యుత్తు మరియు సమర్థవంతమైన యంత్రాలను అందించాలి. వర్షపు నీటి సేకరణ ద్వారా నీటి భద్రతను పెంచాలి. జిల్లా స్థాయిలో పర్యావరణ పర్యవేక్షణ మరియు విపత్తు ప్రమాద అంచనాలను ఏర్పాటు చేయాలి. ప్రపంచ సహకారంతో వెదురు సాంకేతికత, జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ మరియు సుస్థిర పర్వత వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. మిజోరం అడవులను కాపాడుతూ ఆర్థికాభివృద్ధి సాధించే ఆదర్శ రాష్ట్రంగా ఎదగాలి.

### 18\. నాగాలాండ్ – సమాజ భాగస్వామ్యంతో ప్రకృతి పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 22 లక్షలు. రాజధాని: కోహిమా. ప్రధాన పరిశ్రమలు: వ్యవసాయం, ఉద్యానవనం, వెదురు, హస్తకళలు, ఆహార ప్రాసెసింగ్, పర్యాటకం.

నాగాలాండ్ తన సంప్రదాయ సమాజ ఆధారిత వనరుల నిర్వహణను ఆధునిక పర్యావరణ శాస్త్రంతో అనుసంధానం చేయాలి. సుమారు 22 లక్షల ప్రజలకు గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలు మరియు సుస్థిర జీవనోపాధి అవసరం. వ్యవసాయంలో నేల సంరక్షణ, వ్యవసాయ అటవీ విధానం మరియు సమర్థవంతమైన నీటి వినియోగానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. వెదురు, అటవీ ఉత్పత్తుల పరిశ్రమలు సుస్థిర సేకరణ మరియు విలువ ఆధారిత తయారీని అనుసరించాలి. ఆహార పరిశ్రమలు సేంద్రీయ వ్యర్థాలను ఉపయోగించి వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేయాలి. పర్వత రహదారుల నిర్మాణంలో మట్టి కోత మరియు కొండచరియల ప్రమాదాలను తగ్గించాలి. పట్టణాల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు వ్యర్థాల వర్గీకరణను మెరుగుపరచాలి. అడవుల అగ్నిప్రమాదాలు మరియు భూమి క్షీణతను సమాజ భాగస్వామ్యంతో నియంత్రించాలి. పర్యాటక పరిశ్రమలు స్థానిక నీటి వనరులు మరియు ప్రకృతిని రక్షించాలి. చిన్న పారిశ్రామిక కేంద్రాలకు పర్యావరణ అంచనాల తరువాతే అనుమతులు ఇవ్వాలి. మారుమూల గ్రామాలకు పునరుత్పాదక విద్యుత్తును అందించాలి. స్థానిక సంస్థలు పర్యావరణ నిర్ణయాల్లో భాగస్వాములు కావాలి. నీటి వనరులు మరియు జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడే గ్రామాలకు ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహకాలు అందించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో వెదురు పరిశ్రమలు మరియు పర్వత జీవవైవిధ్య పరిశోధనను అభివృద్ధి చేయాలి. నాగాలాండ్ సమాజ ఆధారిత ప్రకృతి పరిరక్షణకు ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 19\. ఒడిశా – ఖనిజాలు, లోహ పరిశ్రమలు మరియు తీరప్రాంత పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 4.71 కోట్లు. రాజధాని: భువనేశ్వర్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఇనుప ఖనిజాలు, బొగ్గు, అల్యూమినియం, ఉక్కు, థర్మల్ విద్యుత్, నౌకాశ్రయాలు, రసాయనాలు.

ఒడిశా తన ఖనిజ సంపదను అడవులు, నదులు మరియు తీరప్రాంత పర్యావరణ పరిరక్షణతో సమన్వయం చేయాలి. సుమారు 4.71 కోట్ల ప్రజలకు శుభ్రమైన పారిశ్రామిక ఉపాధి మరియు ప్రజారోగ్య రక్షణ కల్పించాలి. ఉక్కు, అల్యూమినియం పరిశ్రమలు శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచి ఆధునిక ఉద్గార నియంత్రణ వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయాలి. బొగ్గు గనుల్లో దుమ్ము, మీథేన్, గని నీటి కాలుష్యాన్ని నియంత్రించాలి. థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రాల్లో కణ కాలుష్య నియంత్రణ మరియు బూడిద నిర్వహణను బలోపేతం చేయాలి. ఫ్లై యాష్‌ను సురక్షితంగా వినియోగించి వ్యవసాయ భూములను రక్షించాలి. ఖనిజ రవాణాకు కప్పబడిన వాహనాలు మరియు సమర్థవంతమైన రైల్వే రవాణాను ప్రోత్సహించాలి. నౌకాశ్రయాలు చమురు లీకేజీలను నివారించి సముద్ర జీవవైవిధ్యాన్ని రక్షించాలి. చిలికా సరస్సు మరియు ఇతర చిత్తడి నేలలను మురుగునీరు, ప్లాస్టిక్ మరియు పారిశ్రామిక కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. గనుల అనుమతులకు ముందు జీవవైవిధ్యం మరియు స్థానిక ప్రజల జీవనోపాధిని అంచనా వేయాలి. పారిశ్రామిక వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేసి సాధ్యమైన చోట పునర్వినియోగం చేయాలి. పారిశ్రామిక పార్కులకు పునరుత్పాదక విద్యుత్తును అందించాలి. తీరప్రాంత జిల్లాల్లో తుఫానులను తట్టుకునే మౌలిక సదుపాయాలు మరియు సహజ తీర రక్షణ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేయాలి. గనుల పునరుద్ధరణ నివేదికలను ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో హరిత ఉక్కు, తక్కువ కార్బన్ అల్యూమినియం మరియు సముద్ర పరిరక్షణను అభివృద్ధి చేయాలి. ఒడిశా ఖనిజ సంపదను సుస్థిర పారిశ్రామిక అభివృద్ధిగా మార్చుకోవాలి.

### 20\. పంజాబ్ – వ్యవసాయ కాలుష్య నియంత్రణ మరియు పరిశ్రమల పరివర్తన


జనాభా: సుమారు 3.10 కోట్లు. రాజధాని: చండీగఢ్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: వ్యవసాయం, ఆహార ప్రాసెసింగ్, వస్త్రాలు, కాగితం, క్రీడా వస్తువులు, సైకిళ్లు, ఇంజనీరింగ్.

పంజాబ్ తన వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థలో పంట అవశేషాల కాల్చివేత, భూగర్భజలాల క్షీణత మరియు పారిశ్రామిక కాలుష్యాన్ని సమగ్రంగా పరిష్కరించాలి. సుమారు 3.10 కోట్ల ప్రజల జీవనాధారం వ్యవసాయం మరియు దాని అనుబంధ పరిశ్రమలపై ఆధారపడి ఉంది. పంట అవశేషాలను కాల్చకుండా రైతులకు యంత్రాలు, కొనుగోలు హామీలు మరియు ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలు అందించాలి. వరి గడ్డిని కంప్రెస్డ్ బయోగ్యాస్, బయోఎనర్జీ, కంపోస్టు మరియు పర్యావరణహిత ప్యాకేజింగ్‌గా మార్చాలి. నేల పరీక్షల ఆధారంగా ఎరువులు, పురుగుమందుల వినియోగాన్ని నియంత్రించాలి. వస్త్ర పరిశ్రమలు రంగుల రసాయనాలను పునర్వినియోగం చేసి వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేయాలి. కాగితపు కర్మాగారాలు మరియు డిస్టిలరీలు సమర్థవంతమైన వ్యర్థజల శుద్ధిని అమలు చేయాలి. పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు శుభ్రమైన ఇంధనాలు మరియు నిరంతర ఉద్గార పర్యవేక్షణను పాటించాలి. ప్రజా రవాణా మరియు శుభ్రమైన సరుకు రవాణాను అభివృద్ధి చేయాలి. భూగర్భజల వినియోగాన్ని నియంత్రించి నీటి పొదుపు వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించాలి. నదులు, కాలువల్లో వ్యవసాయ రసాయనాలు మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థాలను నియంత్రించాలి. పంట అవశేషాల నిర్వహణలో రైతులకు ఆర్థిక ప్రయోజనం కలిగే విధానాలను రూపొందించాలి. ఢిల్లీ, హర్యానా, రాజస్థాన్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్‌తో ప్రాంతీయ గాలి కాలుష్య నియంత్రణలో భాగస్వామ్యం కావాలి. ప్రపంచ సహకారంతో బయోఎనర్జీ, వ్యవసాయ యంత్రాలు మరియు శుభ్రమైన వస్త్ర పరిశ్రమలను అభివృద్ధి చేయాలి. పంజాబ్ వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను కాపాడుతూ కాలుష్యరహిత వ్యవసాయానికి ప్రపంచ ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 21\. రాజస్థాన్ – ఎడారి పర్యావరణం మరియు పునరుత్పాదక ఇంధన నాయకత్వం


జనాభా: సుమారు 8.36 కోట్లు. రాజధాని: జైపూర్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: గనులు, సిమెంట్, వస్త్రాలు, మార్బుల్, రాయి ప్రాసెసింగ్, రసాయనాలు, పర్యాటకం, సౌరశక్తి.

రాజస్థాన్ తన సౌర మరియు పవన విద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని ఉపయోగించి పర్యావరణహిత పారిశ్రామిక ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్మించాలి. సుమారు 8.36 కోట్ల జనాభాకు నీటి వనరుల సంరక్షణ అత్యంత కీలకం. సిమెంట్ పరిశ్రమలు దుమ్ము తగ్గించి వ్యర్థ ఉష్ణాన్ని తిరిగి వినియోగించాలి. గనులు మరియు రాయి ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లు సిలికా ధూళిని నియంత్రించి భూమిని పునరుద్ధరించాలి. మార్బుల్ పరిశ్రమలు నీటిని పునర్వినియోగం చేసి రాయి వ్యర్థాలను సురక్షితంగా నిర్వహించాలి. వస్త్ర, రసాయన పరిశ్రమలు వ్యర్థజల శుద్ధిని తప్పనిసరి చేయాలి. సౌర, పవన విద్యుత్తును పారిశ్రామిక పార్కులు మరియు గ్రామీణ పరిశ్రమలకు అందించాలి. బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలు పునరుత్పాదక విద్యుత్ సరఫరాను స్థిరీకరించాలి. నీటి వినియోగం అధికంగా ఉండే పరిశ్రమలకు శాస్త్రీయ నీటి బడ్జెట్ తప్పనిసరి చేయాలి. ఎడారి జీవవైవిధ్యం మరియు వన్యప్రాణుల నివాస ప్రాంతాలను రక్షించాలి. పట్టణాల్లో ప్రజా రవాణా, మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణను మెరుగుపరచాలి. సంప్రదాయ నీటి నిల్వ నిర్మాణాలను పునరుద్ధరించాలి. రైతులకు కరువు నిరోధక పంటలు, డ్రిప్ ఇరిగేషన్ మరియు నేల సంరక్షణపై సహకారం అందించాలి. పారిశ్రామిక నీటి వినియోగం మరియు కాలుష్య వివరాలను బహిరంగంగా ప్రకటించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో ఎడారి సౌర విద్యుత్, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మరియు నీటి పొదుపు తయారీ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయాలి. రాజస్థాన్ శుభ్రమైన ఇంధన అభివృద్ధికి ప్రపంచ నాయకత్వం వహించాలి.

### 22\. సిక్కిం – పర్వత జీవవైవిధ్యం మరియు వ్యర్థరహిత ఆర్థిక వ్యవస్థ


జనాభా: సుమారు 7 లక్షలు. రాజధాని: గ్యాంగ్‌టక్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: జలవిద్యుత్, ఔషధాలు, పర్యాటకం, ఉద్యానవనం, ఆహార ప్రాసెసింగ్, సేంద్రీయ వ్యవసాయం.

సిక్కిం తన హిమాలయ జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడుతూ అధిక విలువ కలిగిన తక్కువ కాలుష్య ఆర్థిక కార్యకలాపాలను అభివృద్ధి చేయాలి. సుమారు 7 లక్షల జనాభా మరియు పర్యాటకుల సంఖ్యను పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా నిర్వహించాలి. ఔషధ పరిశ్రమలు రసాయన వ్యర్థాలు మరియు వ్యర్థజలాలను శాస్త్రీయంగా శుద్ధి చేయాలి. జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు నదీ పరివాహక ప్రాంతాల సమగ్ర అంచనాలను పాటించాలి. పర్యాటక సంస్థలు ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు, మురుగునీరు మరియు వాహన కాలుష్యాన్ని నియంత్రించాలి. సేంద్రీయ వ్యవసాయాన్ని నేల సంరక్షణ మరియు కంపోస్టింగ్‌తో బలోపేతం చేయాలి. ఉద్యానవన ఉత్పత్తుల ప్రాసెసింగ్ ద్వారా గ్రామీణ ఉపాధిని పెంచాలి. పర్వత రహదారులు కొండచరియల ప్రమాదాన్ని తగ్గించే విధంగా నిర్మించాలి. నదులు, ఊటలు మరియు మంచినీటి వనరులను నిర్మాణ వ్యర్థాల నుంచి రక్షించాలి. అడవులు మరియు వన్యప్రాణుల మార్గాలను రక్షించాలి. చిన్న పరిశ్రమలు పునరుత్పాదక విద్యుత్తు మరియు నీటి పొదుపు యంత్రాలను ఉపయోగించాలి. పట్టణాల్లో వికేంద్రీకృత వ్యర్థాల ప్రాసెసింగ్‌ను అభివృద్ధి చేయాలి. జీవవైవిధ్య పర్యవేక్షణ మరియు పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యంపై పరిశోధనలు చేయాలి. ప్రపంచ సహకారంతో హిమాలయ వాతావరణ శాస్త్రం మరియు సుస్థిర పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. సిక్కిం తక్కువ కాలుష్య పర్వత అభివృద్ధికి అంతర్జాతీయ ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 23\. తమిళనాడు – శుభ్రమైన తయారీ మరియు నీటి భద్రత


జనాభా: సుమారు 7.75 కోట్లు. రాజధాని: చెన్నై. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఆటోమొబైల్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్, వస్త్రాలు, తోలు, సిమెంట్, రసాయనాలు, నౌకాశ్రయాలు.

తమిళనాడు ప్రపంచ స్థాయి సుస్థిర తయారీ పరిశ్రమలకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఎదగాలి. సుమారు 7.75 కోట్ల జనాభాకు నీటి వనరులు, పరిశ్రమలు మరియు పట్టణాభివృద్ధి మధ్య సమన్వయం అవసరం. ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమలు విద్యుత్ వాహనాలు మరియు బ్యాటరీ పునర్వినియోగాన్ని వేగవంతం చేయాలి. ఎలక్ట్రానిక్స్, సెమీకండక్టర్ పరిశ్రమలు నీటి వినియోగం మరియు ప్రమాదకర రసాయనాలను బాధ్యతాయుతంగా నిర్వహించాలి. తిరుప్పూర్ వంటి వస్త్ర పరిశ్రమల ప్రాంతాల్లో రంగుల రసాయనాల పునరుద్ధరణ మరియు వ్యర్థజల శుద్ధిని విస్తరించాలి. తోలు పరిశ్రమలు క్రోమియం వంటి ప్రమాదకర పదార్థాలను సమర్థవంతంగా నిర్వహించాలి. సిమెంట్, విద్యుత్ పరిశ్రమలు శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచి ఉద్గారాలను తగ్గించాలి. చెన్నైలో మురుగునీటి శుద్ధి, వర్షపు నీటి కాలువలు మరియు తీరప్రాంత వ్యర్థాల నిర్వహణను మెరుగుపరచాలి. పారిశ్రామిక నీటి అవసరాలను శుద్ధి చేసిన మున్సిపల్ నీటి పునర్వినియోగంతో కొంత మేర తీర్చాలి. పవన, సౌర విద్యుత్తును తయారీ పరిశ్రమలకు విస్తరించాలి. నౌకాశ్రయాలు శుభ్రమైన సరుకు నిర్వహణ మరియు సముద్ర కాలుష్య నియంత్రణను అమలు చేయాలి. వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో సూక్ష్మ నీటిపారుదల మరియు నేల పరీక్షలను ప్రోత్సహించాలి. జిల్లా స్థాయిలో పారిశ్రామిక పర్యావరణ పనితీరును బహిరంగంగా ప్రకటించాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో సెమీకండక్టర్ పరిశ్రమల నీటి సామర్థ్యం, హరిత వస్త్రాలు మరియు విద్యుత్ వాహనాల పరిశోధనను పెంచాలి. తమిళనాడు ప్రపంచ పోటీతత్వంతో కూడిన శుభ్రమైన తయారీకి ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 24\. తెలంగాణ – సాంకేతిక పరిజ్ఞానం మరియు సుస్థిర పట్టణాభివృద్ధి


జనాభా: సుమారు 3.86 కోట్లు. రాజధాని: హైదరాబాద్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఔషధాలు, బయోటెక్నాలజీ, ఐటీ, ఏరోస్పేస్, సిమెంట్, విద్యుత్, ఆహార ప్రాసెసింగ్.

తెలంగాణ తన సాంకేతిక మరియు ఔషధ పరిశ్రమల సామర్థ్యాన్ని పర్యావరణ పరిరక్షణకు ఉపయోగించాలి. సుమారు 3.86 కోట్ల జనాభాకు సుస్థిర పట్టణ విస్తరణ మరియు నీటి భద్రత కల్పించాలి. హైదరాబాద్ పరిసరాల్లోని ఔషధ పరిశ్రమలు సంక్లిష్ట రసాయన వ్యర్థజలాలను ఆధునిక సాంకేతికతతో శుద్ధి చేయాలి. బయోటెక్నాలజీ మరియు ప్రయోగశాలలు ప్రమాదకర వ్యర్థాలను సురక్షితంగా వర్గీకరించి నిర్వహించాలి. ఐటీ సంస్థలు పునరుత్పాదక విద్యుత్తు మరియు శక్తి సామర్థ్య శీతలీకరణ వ్యవస్థలను ఉపయోగించాలి. సిమెంట్, ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలు ఉద్గారాలను నియంత్రించి వనరుల సామర్థ్యాన్ని పెంచాలి. హైదరాబాద్‌లో ప్రజా రవాణా, సరస్సుల పరిరక్షణ, మురుగునీటి శుద్ధి మరియు నిర్మాణ ధూళి నియంత్రణకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. పట్టణ సరస్సులను మురుగునీటి కాలుష్యం మరియు ఆక్రమణల నుంచి రక్షించాలి. పారిశ్రామిక పార్కులు శుద్ధి చేసిన నీటిని పునర్వినియోగం చేయాలి. సౌరశక్తి మరియు బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలను విస్తరించాలి. వ్యవసాయంలో సూక్ష్మ నీటిపారుదల మరియు నేల ఆరోగ్య పర్యవేక్షణను ప్రోత్సహించాలి. కృత్రిమ మేధస్సు ద్వారా పర్యావరణ పర్యవేక్షణ మరియు పారిశ్రామిక అనుమతుల సమాచారాన్ని అనుసంధానించాలి. కాలుష్య నియంత్రణ సంస్థలు స్వతంత్ర తనిఖీలు మరియు ప్రజా సమాచారాన్ని బలోపేతం చేయాలి. ప్రపంచ సహకారంతో హరిత ఔషధ తయారీ, సెమీకండక్టర్లు మరియు నీటి పునర్వినియోగాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. తెలంగాణ పర్యావరణహిత సాంకేతిక పరిజ్ఞానానికి ప్రపంచ కేంద్రంగా ఎదగాలి.

### 25\. త్రిపుర – వెదురు, సహజ వాయువు మరియు అటవీ ఆధారిత అభివృద్ధి


జనాభా: సుమారు 43 లక్షలు. రాజధాని: అగర్తల. ప్రధాన పరిశ్రమలు: సహజ వాయువు, రబ్బరు, వెదురు, టీ, ఆహార ప్రాసెసింగ్, వ్యవసాయం.

త్రిపుర తన అడవులు, వెదురు వనరులు మరియు వ్యవసాయ సమాజాలను కేంద్రంగా చేసుకొని సుస్థిర ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్మించాలి. సుమారు 43 లక్షల ప్రజలకు పట్టణ మరియు గ్రామీణ పర్యావరణ మౌలిక సదుపాయాలను అందించాలి. సహజ వాయువు పరిశ్రమలు మీథేన్ లీకేజీలను నిరోధించి సురక్షిత ఉద్గార నిర్వహణను పాటించాలి. రబ్బరు పరిశ్రమలు వ్యర్థజల శుద్ధి మరియు రసాయనాల బాధ్యతాయుత వినియోగాన్ని అమలు చేయాలి. వెదురు పరిశ్రమలు గ్రామీణ ఉపాధిని పెంచుతూ పర్యావరణహిత ఉత్పత్తులను తయారు చేయాలి. టీ మరియు ఆహార ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమలు శక్తి సామర్థ్యం మరియు సేంద్రీయ వ్యర్థాల వినియోగాన్ని పెంచాలి. అడవుల నరికివేత మరియు జీవవైవిధ్య నష్టాన్ని నియంత్రించాలి. అగర్తలలో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణను మెరుగుపరచాలి. నదులు, చెరువులను ప్లాస్టిక్ మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థాల నుంచి రక్షించాలి. వ్యవసాయంలో నేల ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచి రసాయనాల ప్రవాహాన్ని తగ్గించాలి. చిన్న పరిశ్రమలకు సౌర విద్యుత్తు మరియు శుభ్రమైన యంత్రాలను అందించాలి. అటవీ పునరుద్ధరణలో స్థానిక సమాజాలను భాగస్వాములుగా చేయాలి. పర్యావరణ పర్యవేక్షణను జిల్లా స్థాయిలో విస్తరించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో వెదురు సాంకేతికత మరియు జీవవైవిధ్య పరిరక్షణను అభివృద్ధి చేయాలి. త్రిపుర అటవీ సంపదను కాపాడుతూ సుస్థిర పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 26\. ఉత్తరప్రదేశ్ – భారీ జనాభా స్థాయిలో కాలుష్య నివారణ


జనాభా: సుమారు 24.29 కోట్లు. రాజధాని: లక్నో. ప్రధాన పరిశ్రమలు: చక్కెర, డిస్టిలరీలు, తోలు, వస్త్రాలు, సిమెంట్, ఇటుక బట్టీలు, ఆహార ప్రాసెసింగ్, ఆటోమొబైల్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్.

ఉత్తరప్రదేశ్ తన భారీ జనాభా కారణంగా దేశంలోనే అత్యంత విస్తృతమైన పర్యావరణ కార్యక్రమాలలో ఒకదాన్ని అమలు చేయాలి. సుమారు 24.29 కోట్ల ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన గాలి, సురక్షితమైన తాగునీరు మరియు ఆధునిక పారిశుద్ధ్య సదుపాయాలు కల్పించాలి. చక్కెర కర్మాగారాలు మరియు డిస్టిలరీలు వ్యర్థజలాలను సమర్థవంతంగా శుద్ధి చేసి ఉపయోగకరమైన ఉప ఉత్పత్తులను తిరిగి పొందాలి. కాన్పూర్ మరియు ఇతర తోలు పరిశ్రమల ప్రాంతాల్లో క్రోమియం వంటి ప్రమాదకర రసాయనాలను శాస్త్రీయంగా నియంత్రించాలి. ఇటుక బట్టీలను శుభ్రమైన ఆధునిక సాంకేతికతలకు మార్చాలి. సిమెంట్, రసాయన మరియు తయారీ పరిశ్రమలు నిరంతర ఉద్గార పర్యవేక్షణను పాటించాలి. గంగా, యమునా, గోమతి మరియు ఇతర నదులను పట్టణ మురుగునీటి నుంచి రక్షించాలి. లక్నో, కాన్పూర్, వారణాసి, ఆగ్రా మరియు నోయిడాలో ప్రజా రవాణా మరియు నిర్మాణ ధూళి నియంత్రణను బలోపేతం చేయాలి. పంట అవశేషాలను బయోఎనర్జీ, కంపోస్టు మరియు పారిశ్రామిక ముడిసరుకుగా మార్చాలి. నేల పరీక్షల ఆధారంగా ఎరువులు మరియు పురుగుమందుల వినియోగాన్ని మెరుగుపరచాలి. కొత్త పరిశ్రమలకు నీరు, మురుగునీటి శుద్ధి మరియు వ్యర్థాల నిర్వహణ సామర్థ్యాన్ని ముందుగా అంచనా వేయాలి. జిల్లా స్థాయిలో పర్యావరణ మేధస్సు కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయాలి. విద్యుత్ ప్రజా రవాణా మరియు శుభ్రమైన సరుకు రవాణాను అభివృద్ధి చేయాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో నదుల పునరుద్ధరణ, తక్కువ ఉద్గార పరిశ్రమలు మరియు వ్యవసాయ బయోఎనర్జీని విస్తరించాలి. ఉత్తరప్రదేశ్ తన భారీ జనాభా శక్తిని హరిత ఉపాధి మరియు సుస్థిర అభివృద్ధిగా మార్చుకోవాలి.

### 27\. ఉత్తరాఖండ్ – హిమాలయ నదులు మరియు అడవుల పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 1.20 కోట్లు. రాజధాని: డెహ్రాడూన్; గైర్‌సైన్ వేసవి రాజధాని. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఔషధాలు, జలవిద్యుత్, పర్యాటకం, ఆహార ప్రాసెసింగ్, సిమెంట్.

ఉత్తరాఖండ్ ఆర్థికాభివృద్ధి హిమాలయ పర్యావరణ సున్నితత్వాన్ని గౌరవించే విధంగా ఉండాలి. సుమారు 1.20 కోట్ల జనాభాతోపాటు యాత్రికులు మరియు పర్యాటకుల కాలానుగుణ జనసంచారాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఔషధ పరిశ్రమలు రసాయన వ్యర్థజలాలు మరియు ప్రమాదకర పదార్థాలను నియంత్రించాలి. జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులకు సమగ్ర నదీ పరివాహక ప్రాంత అంచనాలు అవసరం. సిమెంట్, నిర్మాణ పరిశ్రమలు దుమ్ము మరియు గనుల ప్రభావాలను తగ్గించాలి. పర్యాటక సంస్థలు మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణను పాటించాలి. యాత్రా మార్గాల్లో పారిశుద్ధ్య సదుపాయాలను ముందుగానే ఏర్పాటు చేయాలి. గంగా, యమునా నదులను మురుగునీరు మరియు పారిశ్రామిక కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. పర్వత రహదారుల నిర్మాణంలో కొండచరియల ప్రమాదాలను తగ్గించాలి. స్థానిక వృక్షజాతులతో అడవులను పునరుద్ధరించి నీటి వనరులను కాపాడాలి. పర్వత పట్టణాల్లో శుభ్రమైన ప్రజా రవాణా మరియు వికేంద్రీకృత విద్యుత్ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేయాలి. పరిశ్రమల అనుమతులకు భూకంప ప్రమాదం, నీటి లభ్యత మరియు పర్యావరణ సామర్థ్యాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. విపత్తులు మరియు కాలుష్యాన్ని కలిపి పర్యవేక్షించే వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో హిమనదులు, పర్వత జలశాస్త్రం మరియు సుస్థిర పర్యాటకంపై పరిశోధన చేయాలి. ఉత్తరాఖండ్ హిమాలయ పర్యావరణ భద్రతకు ప్రపంచ ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 28\. పశ్చిమ బెంగాల్ – నదులు, పరిశ్రమలు మరియు డెల్టా పర్యావరణ పునరుజ్జీవనం


జనాభా: సుమారు 10.05 కోట్లు. రాజధాని: కోల్‌కతా. ప్రధాన పరిశ్రమలు: ఉక్కు, బొగ్గు, జనపనార, వస్త్రాలు, రసాయనాలు, నౌకాశ్రయాలు, ఇంజనీరింగ్, టీ.

పశ్చిమ బెంగాల్ తన హుగ్లీ పారిశ్రామిక ప్రాంతం, వ్యవసాయ భూములు, ఉత్తర బెంగాల్ టీ తోటలు మరియు సుందర్బన్ ప్రాంతాలను అనుసంధానించే పర్యావరణ ప్రణాళిక రూపొందించాలి. సుమారు 10.05 కోట్ల ప్రజలకు ఆధునిక పారిశుద్ధ్యం, శుభ్రమైన రవాణా మరియు పరిశ్రమల కాలుష్య నియంత్రణ అవసరం. ఉక్కు మరియు ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలు కణ ఉద్గారాలను తగ్గించి శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచాలి. బొగ్గు మరియు థర్మల్ విద్యుత్ పరిశ్రమలు కఠినమైన ఉద్గార నియంత్రణను పాటించాలి. జనపనార, వస్త్ర పరిశ్రమలు సురక్షిత రసాయనాలు మరియు వ్యర్థజల శుద్ధిని అమలు చేయాలి. రసాయన, ఔషధ పరిశ్రమలు నదులు మరియు భూగర్భజలాల్లోకి ప్రమాదకర వ్యర్థాలు చేరకుండా నిరోధించాలి. కోల్‌కతాలో మురుగునీటి శుద్ధి, రహదారి ధూళి నియంత్రణ మరియు ప్రజా రవాణాను బలోపేతం చేయాలి. హుగ్లీ నదిలో పారిశ్రామిక మరియు పట్టణ వ్యర్థజలాల నియంత్రణను సమగ్రంగా చేపట్టాలి. టీ తోటల్లో పురుగుమందుల ప్రవాహాన్ని తగ్గించి నేల ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచాలి. సుందర్బన్ మడ అడవులను ప్లాస్టిక్ కాలుష్యం, పారిశ్రామిక ఆక్రమణలు మరియు వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాల నుంచి రక్షించాలి. నౌకాశ్రయాల్లో శుభ్రమైన సరుకు నిర్వహణ మరియు సముద్ర కాలుష్య నివారణను అమలు చేయాలి. వ్యవసాయ అవశేషాలను కంపోస్టు మరియు బయోఎనర్జీగా మార్చాలి. జిల్లా స్థాయిలో పర్యావరణ పర్యవేక్షణ మరియు పరిశ్రమల అనుమతి సమాచారాన్ని బహిరంగంగా ప్రకటించాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో మడ అడవుల పునరుద్ధరణ, డెల్టా పరిశోధన మరియు శుభ్రమైన ఉక్కు సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయాలి. పశ్చిమ బెంగాల్ నదులు, డెల్టాలు మరియు పారిశ్రామిక ఆర్థిక వ్యవస్థ మధ్య సమతుల్యత సాధించాలి.

### 4\. ఎనిమిది కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పర్యావరణ పరివర్తన

### 29\. అండమాన్ మరియు నికోబార్ దీవులు – సముద్ర జీవవైవిధ్యం మరియు ద్వీప పరిరక్షణ


జనాభా: సుమారు 4 లక్షలు. రాజధాని: శ్రీ విజయపురం (పూర్వం పోర్ట్ బ్లెయిర్). ప్రధాన పరిశ్రమలు: పర్యాటకం, మత్స్య పరిశ్రమ, నౌకాశ్రయాలు, కొబ్బరి, ఆహార ప్రాసెసింగ్.

అండమాన్ మరియు నికోబార్ దీవులను సముద్ర పరిరక్షణ మరియు సుస్థిర ద్వీప జీవనానికి అంతర్జాతీయ ఆదర్శంగా అభివృద్ధి చేయాలి. సుమారు 4 లక్షల స్థానిక జనాభాతోపాటు కాలానుగుణ పర్యాటకుల పర్యావరణ ప్రభావాన్ని పరిగణించాలి. పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ తప్పనిసరి చేయాలి. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు బీచ్‌లు, మడ అడవులు మరియు పగడపు దిబ్బల్లోకి చేరకుండా నిరోధించాలి. మత్స్య పరిశ్రమలో సుస్థిర చేపల వేట మరియు సముద్ర జీవవైవిధ్య పరిరక్షణను అమలు చేయాలి. నౌకాశ్రయాలు చమురు లీకేజీలను నిరోధించి సముద్ర కాలుష్యాన్ని నియంత్రించాలి. డీజిల్ విద్యుత్తుకు ప్రత్యామ్నాయంగా సౌర విద్యుత్ మరియు బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలను విస్తరించాలి. కొబ్బరి మరియు ఇతర వ్యవసాయ పరిశ్రమలు శుభ్రమైన ఉత్పత్తి విధానాలను అనుసరించాలి. ద్వీప గ్రామాలకు వర్షపు నీటి సేకరణ మరియు వ్యర్థజల పునర్వినియోగ సదుపాయాలు కల్పించాలి. పగడపు దిబ్బలు, మడ అడవులు మరియు తీరప్రాంత అడవులను రక్షించాలి. కొత్త మౌలిక సదుపాయాలకు కఠినమైన పర్యావరణ మరియు విపత్తు ప్రమాద అంచనాలు నిర్వహించాలి. స్థానిక సమాజాలను సముద్ర పరిరక్షణ మరియు పర్యాటక నిర్వహణలో భాగస్వాములుగా చేయాలి. తీరప్రాంత నీటి నాణ్యత మరియు జీవవైవిధ్యాన్ని నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో పగడపు దిబ్బల పునరుద్ధరణ మరియు సముద్ర శాస్త్ర పరిశోధన చేపట్టాలి. సముద్ర జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడుతూ ఆర్థికాభివృద్ధి సాధించాలి.

### 30\. చండీగఢ్ – స్వచ్ఛమైన పట్టణ పరిపాలన


జనాభా: సుమారు 12 లక్షలు. పరిపాలనా కేంద్రం: చండీగఢ్. ప్రధాన రంగాలు: ఐటీ, విద్య, వైద్యం, చిన్న పరిశ్రమలు, పరిపాలన మరియు సేవలు.

చండీగఢ్ ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణాభివృద్ధి ద్వారా స్వచ్ఛమైన గాలి, నీరు మరియు ప్రజా ప్రదేశాలను కాపాడే నమూనాగా నిలవాలి. సుమారు 12 లక్షల జనాభాకు సమర్థవంతమైన రవాణా, గృహవసతి మరియు పారిశుద్ధ్యం అవసరం. విద్యుత్ బస్సులు మరియు ప్రాంతీయ రవాణా వ్యవస్థలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. నిర్మాణ కార్యకలాపాల్లో ధూళి నియంత్రణ తప్పనిసరి చేయాలి. మున్సిపల్ మురుగునీటిని శుద్ధి చేసిన తరువాతే అనుమతించిన విధంగా విడుదల చేయాలి. సుఖ్నా సరస్సు మరియు దాని పరిసర జలవనరులను రక్షించాలి. ఇంటింటా వ్యర్థాల వర్గీకరణ, రీసైక్లింగ్ మరియు కంపోస్టింగ్ అమలు చేయాలి. ఆసుపత్రుల్లో బయోమెడికల్ వ్యర్థాలను సురక్షితంగా నిర్వహించాలి. చిన్న పరిశ్రమలు శుభ్రమైన ఇంధనాలు మరియు కాలుష్య నియంత్రణ పరికరాలను వినియోగించాలి. నడక, సైక్లింగ్ మరియు ప్రజా రవాణాకు అనుకూలమైన పట్టణ రూపకల్పనను కొనసాగించాలి. స్థానిక పచ్చని ప్రదేశాలను రక్షించి విస్తరించాలి. పంజాబ్ మరియు హర్యానాతో కలిసి ప్రాంతీయ గాలి కాలుష్య నియంత్రణ చేపట్టాలి. ప్రతి ప్రాంతానికి పర్యావరణ సూచికలను ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో స్మార్ట్ సిటీ పర్యావరణ పర్యవేక్షణ మరియు శుభ్రమైన రవాణాను అభివృద్ధి చేయాలి. చండీగఢ్ స్వచ్ఛమైన పట్టణ పరిపాలనకు ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 31\. దాద్రా మరియు నగర్ హవేలీ మరియు దమన్ మరియు దీవ్ – శుభ్రమైన పారిశ్రామిక, తీరప్రాంత అభివృద్ధి


జనాభా: సుమారు 13 లక్షలు. పరిపాలనా కేంద్రం: దమన్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: వస్త్రాలు, ప్లాస్టిక్, ఔషధాలు, ఇంజనీరింగ్, రసాయనాలు, పర్యాటకం, మత్స్య పరిశ్రమ.

ఈ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం తన పారిశ్రామిక మరియు తీరప్రాంత ప్రాంతాలకు సమగ్ర పర్యావరణ ప్రణాళికను రూపొందించాలి. సుమారు 13 లక్షల జనాభాకు స్వచ్ఛమైన నీరు, పారిశుద్ధ్యం మరియు ఆరోగ్యకరమైన ఉపాధి అవసరం. వస్త్ర మరియు రంగుల పరిశ్రమలు వ్యర్థజల శుద్ధి మరియు రసాయనాల పునర్వినియోగాన్ని అమలు చేయాలి. ప్లాస్టిక్ పరిశ్రమలు ముడిసరుకు వృథాను తగ్గించి సూక్ష్మ ప్లాస్టిక్ కాలుష్యాన్ని నిరోధించాలి. ఔషధ పరిశ్రమలు ప్రమాదకర వ్యర్థాలను శాస్త్రీయంగా నిర్వహించాలి. ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలు లోహ ప్రాసెసింగ్ ఉద్గారాలను నియంత్రించాలి. తీరప్రాంత పరిశ్రమలు మురుగునీరు మరియు ఘన వ్యర్థాలను సముద్రంలోకి చేరకుండా నిరోధించాలి. పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో ఉమ్మడి వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రాలను స్వతంత్రంగా పర్యవేక్షించాలి. భూగర్భజల వినియోగానికి శాస్త్రీయ పరిమితులు విధించాలి. కర్మాగారాలు మరియు వాణిజ్య భవనాల్లో సౌర విద్యుత్తును విస్తరించాలి. దమన్ తీరప్రాంత పర్యాటకంలో పారిశుద్ధ్య ప్రమాణాలను అమలు చేయాలి. దాద్రా మరియు నగర్ హవేలీలోని అడవులు, నదులను పారిశ్రామిక ఆక్రమణల నుంచి రక్షించాలి. పారిశ్రామిక పర్యావరణ పనితీరును ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో శుభ్రమైన వస్త్రాలు, ప్లాస్టిక్ పునర్వినియోగం మరియు తీరప్రాంత సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయాలి. ఈ ప్రాంతం తక్కువ కాలుష్యంతో అధిక పారిశ్రామిక ఉత్పాదకత సాధించాలి.

### 32\. ఢిల్లీ – జాతీయ రాజధాని పర్యావరణ పరివర్తన


జనాభా: సుమారు 2.2 కోట్లు. పరిపాలనా కేంద్రం: న్యూఢిల్లీ. ప్రధాన రంగాలు: సేవలు, నిర్మాణం, తేలికపాటి తయారీ, రవాణా, విద్యుత్ పంపిణీ, వాణిజ్యం.

ఢిల్లీ తన అధిక జనసాంద్రత మరియు ప్రాంతీయ కాలుష్య ప్రభావాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని అత్యవసర మరియు దీర్ఘకాలిక పర్యావరణ పరివర్తన చేపట్టాలి. సుమారు 2.2 కోట్ల ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన గాలి ప్రాథమిక ప్రజారోగ్య హక్కుగా అందాలి. మెట్రో, విద్యుత్ బస్సులు మరియు శుభ్రమైన సరుకు రవాణా ద్వారా వాహన ఉద్గారాలను తగ్గించాలి. నిర్మాణ మరియు కూల్చివేత పనుల్లో ధూళి నియంత్రణను కఠినంగా అమలు చేయాలి. పారిశ్రామిక యూనిట్లు అనుమతించిన ఇంధనాలు మరియు సమర్థవంతమైన ఉద్గార నియంత్రణ పరికరాలను మాత్రమే వినియోగించాలి. చెత్తను బహిరంగంగా కాల్చడాన్ని నిరోధించి వ్యర్థాల వర్గీకరణ మరియు శాస్త్రీయ ప్రాసెసింగ్‌ను విస్తరించాలి. యమునా నదిలోకి చేరే మున్సిపల్ మురుగునీటిని శుద్ధి చేయాలి. పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, ఘన వ్యర్థాలు మరియు నదీ ప్రవాహ నిర్వహణకు సమగ్ర ప్రణాళిక అవసరం. హర్యానా, పంజాబ్, రాజస్థాన్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్‌తో కలిసి ప్రాంతీయ కాలుష్య నియంత్రణ చేపట్టాలి. రైతులకు పంట అవశేషాల నిర్వహణకు ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక ప్రత్యామ్నాయాలు అందించాలి. రహదారుల ధూళిని యాంత్రిక శుభ్రత మరియు మెరుగైన రహదారి నిర్వహణతో తగ్గించాలి. పట్టణ అడవులు మరియు పచ్చని ప్రదేశాలను రక్షించాలి. PM2.5 స్థాయిలను ప్రతి ప్రాంతంలో ప్రజలకు నిరంతరం తెలియజేయాలి. ప్రపంచ దేశాలతో శుభ్రమైన రవాణా, గాలి నాణ్యత అంచనా మరియు పారిశ్రామిక ఉద్గార నియంత్రణలో సహకరించాలి. ఢిల్లీ ప్రాంతీయ సహకారంతో స్వచ్ఛమైన గాలి సాధించే ప్రపంచ రాజధానిగా ఎదగాలి.

### 33\. జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ – పర్వతాలు, సరస్సులు మరియు లోయల పునరుద్ధరణ


జనాభా: సుమారు 1.36 కోట్లు. పరిపాలనా కేంద్రాలు: శ్రీనగర్ మరియు జమ్మూ. ప్రధాన పరిశ్రమలు: పర్యాటకం, ఉద్యానవనం, హస్తకళలు, ఆహార ప్రాసెసింగ్, సిమెంట్, జలవిద్యుత్.

జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ తన పర్వతాలు, లోయలు, నదులు మరియు సరస్సుల పరిరక్షణకు సమగ్ర పర్యావరణ ప్రణాళికను రూపొందించాలి. సుమారు 1.36 కోట్ల ప్రజల జీవనాధారం వ్యవసాయం, పర్యాటకం మరియు సహజ వనరులపై ఆధారపడి ఉంది. దాల్ సరస్సు మరియు ఇతర జలవనరులను మురుగునీటి కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. పర్యాటక సంస్థలు వ్యర్థజల శుద్ధి మరియు ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణను అమలు చేయాలి. సిమెంట్ మరియు నిర్మాణ పరిశ్రమలు దుమ్ము, రాయి తవ్వకాల ప్రభావాలను తగ్గించాలి. ఉద్యానవన పరిశ్రమలు పురుగుమందుల ప్రవాహాన్ని తగ్గించి శీతల నిల్వ వ్యవస్థల్లో శక్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచాలి. జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు నదుల సహజ ప్రవాహం మరియు పర్యావరణ వ్యవస్థలను కాపాడాలి. అడవులు మరియు పర్వత ప్రాంతాల్లో నియంత్రణలేని నిర్మాణాన్ని నివారించాలి. జమ్మూ, శ్రీనగర్ నగరాల్లో ప్రజా రవాణా మరియు మురుగునీటి శుద్ధిని విస్తరించాలి. నదుల్లోకి చేరే మురుగునీరు మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థాలను నియంత్రించాలి. హిమపాతం, మంచు కరగడం మరియు వాతావరణ మార్పులను నీటి నిర్వహణలో పరిగణించాలి. పండ్ల ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమలకు సౌర విద్యుత్తు మరియు సమర్థవంతమైన శీతల నిల్వ సదుపాయాలు కల్పించాలి. పర్యాటక మరియు పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో పర్యావరణ పర్యవేక్షణను బలోపేతం చేయాలి. ప్రపంచ సహకారంతో పర్వత వాతావరణ పరిశోధన, సరస్సుల పునరుద్ధరణ మరియు సుస్థిర పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి. జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ ప్రకృతి సంపదను కాపాడుతూ పర్యాటక మరియు వ్యవసాయ అభివృద్ధికి ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 34\. లడఖ్ – అధిక ఎత్తైన ప్రాంతాల పర్యావరణ సుస్థిరత


జనాభా: సుమారు 3 లక్షలు. పరిపాలనా కేంద్రాలు: లేహ్ మరియు కార్గిల్. ప్రధాన పరిశ్రమలు: పర్యాటకం, సౌర విద్యుత్, వ్యవసాయం, హస్తకళలు, రవాణా, స్థానిక ఆహార ప్రాసెసింగ్.

లడఖ్ తన సున్నితమైన అధిక ఎత్తైన ఎడారి పర్యావరణానికి అనుగుణంగా అభివృద్ధి ప్రణాళికను రూపొందించాలి. సుమారు 3 లక్షల స్థానిక జనాభాతోపాటు పర్యాటకులు మరియు యాత్రికుల ప్రభావాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. పర్యాటకాన్ని నీరు, వ్యర్థాల నిర్వహణ మరియు పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా నియంత్రించాలి. హోటళ్లు, క్యాంపులు మురుగునీటి శుద్ధి మరియు సురక్షిత వ్యర్థాల నిర్వహణను అమలు చేయాలి. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను తగ్గించి పునర్వినియోగ ప్యాకేజింగ్‌ను ప్రోత్సహించాలి. సౌర విద్యుత్తు మరియు బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలు డీజిల్ ఆధారపడటాన్ని తగ్గించాలి. స్థానిక నిర్మాణాల్లో శక్తి సామర్థ్య భవన రూపకల్పనను ప్రోత్సహించాలి. హిమనదుల నుంచి వచ్చే నీటి వనరులు మరియు సంప్రదాయ నీటి వ్యవస్థలను కాపాడాలి. రహదారులు మరియు మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణంలో సున్నితమైన పర్వత జీవావరణాన్ని రక్షించాలి. సాంప్రదాయ వ్యవసాయం మరియు పశుపోషణకు వాతావరణ అనుకూల పద్ధతులను అందించాలి. గనులు మరియు రాయి తవ్వకాలకు కఠినమైన పర్యావరణ అంచనాలు తప్పనిసరి చేయాలి. మారుమూల గ్రామాలకు సౌర విద్యుత్ మరియు వికేంద్రీకృత మురుగునీటి శుద్ధి సదుపాయాలు కల్పించాలి. హిమనదులు, జీవవైవిధ్యం మరియు భూగర్భజలాలను నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో అధిక ఎత్తైన ప్రాంతాల వాతావరణ పరిశోధన మరియు పర్యావరణహిత పర్వత సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయాలి. లడఖ్ సున్నితమైన ప్రకృతిని కాపాడే అంతర్జాతీయ ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 35\. లక్షద్వీప్ – సముద్ర జీవవైవిధ్యం మరియు వ్యర్థరహిత ద్వీపాలు


జనాభా: సుమారు 70 వేల మంది. పరిపాలనా కేంద్రం: కవరత్తి. ప్రధాన పరిశ్రమలు: మత్స్య పరిశ్రమ, కొబ్బరి, పర్యాటకం, సముద్ర సేవలు.

లక్షద్వీప్ సముద్ర జీవవైవిధ్యాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని పర్యావరణ అభివృద్ధిని చేపట్టాలి. సుమారు 70 వేల ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన తాగునీరు మరియు సుస్థిర ద్వీప మౌలిక సదుపాయాలు కల్పించాలి. పగడపు దిబ్బలను మురుగునీరు, మట్టి నిక్షేపాలు మరియు తీరప్రాంత కాలుష్యం నుంచి రక్షించాలి. పర్యాటకాన్ని శాస్త్రీయంగా నిర్ణయించిన సందర్శకుల పరిమితులకు అనుగుణంగా నిర్వహించాలి. మత్స్య సంపదలో చేపల సంతానోత్పత్తి ప్రాంతాలను రక్షించి సుస్థిర చేపల వేటను ప్రోత్సహించాలి. ప్లాస్టిక్ దిగుమతి మరియు ఒక్కసారి వినియోగించే ప్యాకేజింగ్‌ను తగ్గించాలి. సౌర విద్యుత్తు మరియు బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలు డీజిల్ వినియోగాన్ని తగ్గించాలి. సముద్రపు నీటిని తాగునీటిగా మార్చే వ్యవస్థలు శక్తి సామర్థ్యంతో పనిచేయాలి. కొబ్బరి మరియు మత్స్య పరిశ్రమలు వ్యర్థాలను ఉపయోగకరమైన ఉత్పత్తులుగా మార్చాలి. ద్వీపాల్లో మురుగునీటి సేకరణ మరియు వికేంద్రీకృత శుద్ధిని అభివృద్ధి చేయాలి. తీరప్రాంత నిర్మాణాల్లో సహజ తీర ప్రక్రియలను కాపాడాలి. స్థానిక ప్రజలను సముద్ర జీవవైవిధ్య పరిరక్షణలో భాగస్వాములుగా చేయాలి. పగడపు ఆరోగ్యం మరియు సముద్ర నీటి నాణ్యతను నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి. ప్రపంచ సహకారంతో పగడపు దిబ్బల పునరుద్ధరణ మరియు సముద్ర పరిశోధన చేపట్టాలి. లక్షద్వీప్ ప్రపంచ స్థాయి సుస్థిర ద్వీప జీవనానికి ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 36\. పుదుచ్చేరి – శుభ్రమైన తీరప్రాంత ఆర్థిక వ్యవస్థ


జనాభా: సుమారు 17 లక్షలు. రాజధాని: పుదుచ్చేరి. ప్రధాన పరిశ్రమలు: పర్యాటకం, ఔషధాలు, వస్త్రాలు, ఇంజనీరింగ్, మత్స్య పరిశ్రమ, ఆహార ప్రాసెసింగ్, విద్య.

పుదుచ్చేరి తన పట్టణ, తీరప్రాంత మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాలను అనుసంధానించే పర్యావరణ ప్రణాళికను అమలు చేయాలి. సుమారు 17 లక్షల ప్రజలకు ఆధునిక పారిశుద్ధ్యం మరియు సుస్థిర రవాణా అవసరం. ఔషధ మరియు రసాయన పరిశ్రమలు ప్రమాదకర వ్యర్థజలాలను నియంత్రించాలి. వస్త్ర మరియు ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలు శుభ్రమైన ఉత్పత్తి మరియు శక్తి సామర్థ్య యంత్రాలను వినియోగించాలి. తీరప్రాంత హోటళ్లు మురుగునీటి శుద్ధి మరియు ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణను తప్పనిసరిగా అమలు చేయాలి. బీచ్‌లు మరియు సముద్ర జీవవైవిధ్యాన్ని ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నుంచి రక్షించాలి. మత్స్యకారులకు సుస్థిర చేపల వేట మరియు సముద్ర పరిరక్షణలో సహకారం అందించాలి. పారిశ్రామిక పార్కుల్లో ఉమ్మడి వ్యర్థజల శుద్ధి మరియు స్వతంత్ర పర్యావరణ తనిఖీలు ఏర్పాటు చేయాలి. భూగర్భజలాల వినియోగాన్ని నియంత్రించి ఉప్పునీటి చొరబాటును నివారించాలి. ప్రజా రవాణా మరియు విద్యుత్ బస్సులను విస్తరించాలి. పట్టణాల్లో వర్షపు నీటి కాలువలు మరియు వరద నిరోధక మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచాలి. హోటళ్లు, మార్కెట్లు మరియు గృహాల సేంద్రీయ వ్యర్థాలను కంపోస్టు మరియు బయోగ్యాస్‌గా మార్చాలి. ప్రభుత్వ భవనాలు మరియు పరిశ్రమల్లో పునరుత్పాదక విద్యుత్తును విస్తరించాలి. అంతర్జాతీయ సహకారంతో తీరప్రాంత భద్రత, సుస్థిర పర్యాటకం మరియు శుభ్రమైన ఔషధ తయారీని అభివృద్ధి చేయాలి. పుదుచ్చేరి స్వచ్ఛమైన తీరప్రాంత పట్టణాభివృద్ధికి ఆదర్శంగా ఎదగాలి.

### 5\. జాతీయ ప్రభుత్వం – చర్యలు మరియు అమలు వ్యవస్థ

భారతదేశంలో ఇప్పటికే పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ, కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి, రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు, కాలుష్య నియంత్రణ కమిటీలు, జాతీయ స్వచ్ఛమైన గాలి కార్యక్రమం మరియు NCR ప్రాంతానికి CAQM వంటి సంస్థలు ఉన్నాయి. ఈ వ్యవస్థలను ఒక సమగ్ర అమలు వ్యవస్థగా అనుసంధానించాలి.

### ప్రతిపాదిత జాతీయ పర్యావరణ మేధస్సు వ్యవస్థ

భారత ప్రభుత్వం

జాతీయ విధానాలు, ప్రమాణాలు, నిధులు మరియు జవాబుదారీతనం

MoEFCC / CPCB

జాతీయ పర్యవేక్షణ

రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు

రాష్ట్ర, జిల్లా చర్యలు

SPCB / PCC

పరిశ్రమల తనిఖీలు

స్థానిక సంస్థలు

నీరు, వ్యర్థాలు, పట్టణ సేవలు

జాతీయ పర్యావరణ మేధస్సు గ్రిడ్

AI, సెన్సార్లు, వాతావరణం, పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, ప్రజారోగ్య సమాచారం

ఉత్తమ మేధస్సులు – ఉత్తమ దేశం – ఉత్తమ ప్రపంచం

ఆరోగ్యకరమైన ప్రజలు, సుస్థిర పరిశ్రమలు, పునరుద్ధరించబడిన ప్రకృతి

### 6\. కొత్త పరిశ్రమల విస్తరణకు ముందు పది జాతీయ ప్రాధాన్యతలు

| ప్రాధాన్యత       | ప్రభుత్వ చర్య                                    |

| ---------------- | ------------------------------------------------ |

| 1. గాలి          | PM2.5, PM10 మరియు వాయు కాలుష్య పర్యవేక్షణ        |

| 2. నీరు          | నదీ పరివాహక కాలుష్య గుర్తింపు, మురుగునీటి శుద్ధి |

| 3. నేల           | రసాయనాలు, భారీ లోహాల కాలుష్య అంచనా               |

| 4. పరిశ్రమలు     | తప్పనిసరి ఉద్గార, వ్యర్థజల తనిఖీలు               |

| 5. శక్తి         | పునరుత్పాదక విద్యుత్తు, పారిశ్రామిక సామర్థ్యం    |

| 6. రవాణా         | విద్యుత్ ప్రజా రవాణా, శుభ్రమైన సరుకు రవాణా       |

| 7. వ్యవసాయం      | పంట అవశేషాల నిర్వహణ, సుస్థిర ఎరువులు             |

| 8. వ్యర్థాలు     | వర్గీకరణ, రీసైక్లింగ్, వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ  |

| 9. ఆరోగ్యం       | కాలుష్య సంబంధిత వ్యాధుల పర్యవేక్షణ               |

| 10. జవాబుదారీతనం | ప్రజా డాష్‌బోర్డులు, స్వతంత్ర తనిఖీలు, జరిమానాలు |

### పరిశ్రమల కాలుష్య నిర్మూలన మరియు పరివర్తన విధానం

* నివారణ: పర్యావరణ ప్రమాణాలను చేరుకోలేని కొత్త ఉత్పత్తి విధానాలను అనుమతించకూడదు.

* ఆధునీకరణ: సాంకేతికంగా సాధ్యమైన పరిశ్రమలకు కాలుష్య నియంత్రణ పరికరాలు, శుభ్రమైన ఉత్పత్తి పద్ధతులు అందించాలి.

* ప్రత్యామ్నాయం: కాలం చెల్లిన అధిక కాలుష్య పరికరాలను దశలవారీగా తొలగించాలి.

* పునరుద్ధరణ: కలుషిత భూములు, భూగర్భజలాలు, నదులు మరియు ప్రభావిత పర్యావరణ వ్యవస్థలను పునరుద్ధరించాలి.

పరిశ్రమల పేర్లను బట్టి వాటిని కాలుష్యకారకాలుగా నిర్ణయించకూడదు; వాస్తవ ఉద్గారాలు, వ్యర్థజలాలు, వనరుల వినియోగం మరియు పర్యావరణ పనితీరును బట్టి నియంత్రణ ఉండాలి.

### 7\. ప్రపంచ సహకారం – భారతదేశం ప్రపంచానికి అందించగల పరిష్కారాలు









భారతదేశం ఎనిమిది ముఖ్యమైన అంతర్జాతీయ సహకార రంగాలను అభివృద్ధి చేయాలి.

* ఐక్యరాజ్యసమితి: సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు మరియు పారిస్ వాతావరణ ఒప్పందానికి అనుగుణంగా చర్యలు.

* యూరోపియన్ యూనియన్: పారిశ్రామిక ఉద్గార నియంత్రణ, వృత్తాకార తయారీ మరియు శుభ్రమైన రవాణా.

* అమెరికా: కృత్రిమ మేధస్సు, అధునాతన బ్యాటరీలు, కార్బన్ కొలత మరియు శుభ్రమైన సాంకేతికత.

* జపాన్ మరియు దక్షిణ కొరియా: శక్తి సామర్థ్య పరిశ్రమలు, సెమీకండక్టర్లు మరియు అధునాతన రీసైక్లింగ్.

* చైనా: సౌర విద్యుత్, బ్యాటరీలు, కాలుష్య నియంత్రణ పరికరాలు మరియు పదార్థాల పునర్వినియోగంలో నిర్మాణాత్మక సహకారం.

* ఆఫ్రికా దేశాలు: అందుబాటులో ఉండే పునరుత్పాదక శక్తి, నీటి నిర్వహణ మరియు వ్యవసాయ సాంకేతికత.

* ఆసియాన్ దేశాలు: సముద్ర ప్లాస్టిక్ కాలుష్యం, నదుల పరిరక్షణ మరియు సుస్థిర తయారీ.

* ప్రపంచ పరిశోధనా సంస్థలు: వాతావరణ నమూనాలు, ఉపగ్రహ సమాచారం, జీవవైవిధ్యం మరియు పర్యావరణ ఆరోగ్య పరిశోధన.

వికసిస్తున్న దేశాలకు న్యాయమైన వాతావరణ ఆర్థిక సహకారం మరియు అందుబాటులో ఉండే శుభ్రమైన సాంకేతికతను భారతదేశం సమర్థించాలి. కార్బన్ మార్కెట్లు వాస్తవ కాలుష్య తగ్గింపుకు ప్రత్యామ్నాయంగా మారకుండా పారదర్శకంగా నిర్వహించాలి.

### 8\. పది సంవత్సరాల జాతీయ అమలు ప్రణాళిక – 2027–2036

* 2027 – ప్రాథమిక పరిస్థితుల నమోదు

    ప్రతి జిల్లాలో కాలుష్య మూలాలు, జనాభా ప్రభావం, పరిశ్రమలు, నీటి వనరుల సమాచారాన్ని నమోదు చేయాలి.

* 2028 – కాలుష్య నివారణ అమలు

    అధిక కాలుష్య పరిశ్రమల్లో ఉద్గార పర్యవేక్షణ, వ్యర్థజల శుద్ధి మరియు పర్యావరణ అనుమతుల అమలును బలోపేతం చేయాలి.

* 2029–2030 – పరిశ్రమల పరివర్తన

    శుభ్రమైన ఇంధనాలు, విద్యుదీకరణ, పునరుత్పాదక విద్యుత్తు మరియు వ్యర్థాల పునర్వినియోగాన్ని వేగవంతం చేయాలి.

* 2031–2033 – ప్రకృతి పునరుద్ధరణ

    కలుషిత నదులు, పరిశ్రమల ప్రభావిత భూములు, అడవులు, చెరువులు మరియు భూగర్భజలాలను పునరుద్ధరించాలి.

* 2034–2036 – ఫలితాల ఆధారిత జాతీయ అంచనా

    రాష్ట్రాల వారీగా స్వతంత్ర పర్యావరణ పనితీరు నివేదికలు విడుదల చేసి అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని బలోపేతం చేయాలి.

### 9\. తుది ప్రకటన – ప్రజా మనో రాజ్యం ద్వారా పర్యావరణ నాగరికత


భారతదేశపు అంతిమ సంపదను కేవలం పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి, ఆర్థిక ఆస్తులు, మౌలిక సదుపాయాలు లేదా జనాభా పెరుగుదల ద్వారా మాత్రమే కొలవకూడదు; ప్రజల ఆరోగ్యం, మేధస్సు మరియు పర్యావరణ భద్రత ద్వారా కూడా కొలవాలి. ప్రతి రైతు, పారిశ్రామిక కార్మికుడు, శాస్త్రవేత్త, వైద్యుడు, ఇంజనీరు, ఉపాధ్యాయుడు, అధికారి మరియు పారిశ్రామికవేత్త ప్రకృతి పరిరక్షణలో భాగస్వామి కావాలి. ప్రతి పరిశ్రమ తన ఉత్పత్తి సామర్థ్యంతోపాటు గాలి, నీరు, నేల మరియు మానవ ఆరోగ్యాన్ని కాపాడే సామర్థ్యంతో గుర్తింపు పొందాలి. ప్రతి రాష్ట్రం తన సహజ వనరులు, జనాభా పంపిణీ మరియు పర్యావరణ భరించే సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా అభివృద్ధి చెందాలి. ప్రతి కేంద్రపాలిత ప్రాంతం బాధ్యతాయుతమైన పర్యావరణ పరిపాలన మరియు స్థానిక ఆవిష్కరణలకు కేంద్రంగా మారాలి. ప్రతి విద్యాసంస్థ పర్యావరణ మేధస్సును మానవ అభివృద్ధిలో ముఖ్యమైన భాగంగా బోధించాలి. ప్రతి ప్రభుత్వం పారదర్శక పర్యావరణ ఫలితాలు మరియు భవిష్యత్ తరాల సంక్షేమం ఆధారంగా తన విజయాన్ని నిరూపించాలి. ప్రతి పారిశ్రామిక పెట్టుబడి ఉపాధిని కల్పిస్తూనే కాలుష్య భారాన్ని స్థానిక ప్రజలపై మోపకుండా ఉండాలి. ప్రతి నది, అడవి, పర్వతం, తీరప్రాంతం మరియు వ్యవసాయ భూమిని జాతీయ సంపదగా పరిరక్షించాలి. కృత్రిమ మేధస్సు మరియు ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం మానవ జ్ఞానాన్ని ప్రకృతి పరిరక్షణతో అనుసంధానించాలి. ప్రపంచ సహకారం సహజ వనరుల కోసం పోటీని కాకుండా భూమి పరిరక్షణ కోసం సమిష్టి బాధ్యతను పెంపొందించాలి. జాతీయ పర్యావరణ మేధస్సు గ్రిడ్ మొత్తం 36 రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను ఒకే జ్ఞాన వ్యవస్థతో అనుసంధానించాలి. వ్యక్తుల ఆధారిత వ్యవస్థ నుంచి మేధస్సుల ఆధారిత వ్యవస్థకు పరివర్తన అంటే సమాజం సమిష్టిగా ఆలోచించడం, శాస్త్రీయంగా నిర్ణయాలను పరిశీలించడం మరియు బాధ్యతాయుతంగా చర్యలు తీసుకోవడం. ఇదే ప్రజా మనో రాజ్యం – ప్రకృతి పురుష లయం అనే భావనకు నిర్మాణాత్మక పర్యావరణ అర్థం. ఉత్తమ మేధస్సులు – ఉత్తమ దేశం – ఉత్తమ ప్రపంచం అనే మార్గదర్శక సూత్రంతో అభివృద్ధి ప్రకృతిని బలోపేతం చేయాలి, పరిశ్రమలు మానవాళికి సేవ చేయాలి, మానవాళి జీవన గ్రహమైన భూమిని పరిరక్షించాలి.

### 10\. అధికారిక సమాచార వనరులు

* [పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ](https://www.moef.gov.in/?utm_source=chatgpt.com)

* [కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి](https://cpcb.nic.in/?utm_source=chatgpt.com)

* [వాయు నాణ్యత నిర్వహణ కమిషన్](https://caqm.nic.in/?utm_source=chatgpt.com)

* [రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల జనాభా అంచనాలు](https://www.populationfoundation.in/unravelling-indias-demographic-future-population-projections-for-states-and-union-territories-2021-2051/?utm_source=chatgpt.com)

* [ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు](https://www.un.org/sustainabledevelopment/?utm_source=chatgpt.com)

తదుపరి ప్రతిపాదిత పత్రం: భారత జాతీయ పర్యావరణ పునరుజ్జీవన మరియు సుస్థిర పరిశ్రమల విధానం 2027–2036 – ఇందులో 36 ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక బడ్జెట్లు, పరిశ్రమల జాబితాలు, జిల్లా లక్ష్యాలు, ఉపాధి పరిరక్షణ, AQI మరియు నీటి నాణ్యత ప్రమాణాలు, వార్షిక ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం ఉండాలి.