డా. బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ గారు చెప్పినట్లు పేర్కొనబడే ఈ వాక్యం:
> "బౌద్ధం మన పూర్వీకుల సొత్తు. అది మన రక్తంలోనే ఉంది. మనము మన పాత ఇంటికి (బౌద్ధానికి) తిరిగి వెళ్తున్నామే తప్ప, కొత్త ఇంటికి వెళ్లడం లేదు."
ఈ భావన వెనుక ఉన్న లోతు ప్రధానంగా చారిత్రక, సామాజిక, సాంస్కృతిక మరియు ఆధ్యాత్మిక కోణాలకు సంబంధించినది.
1. "మన పూర్వీకుల సొత్తు" అంటే
అంబేద్కర్ గారి అభిప్రాయం ప్రకారం, భారతదేశంలో బౌద్ధం ఒకప్పుడు విస్తృతంగా ఆచరించబడిన మతం. అనేక ప్రాంతాల్లో ప్రజల పూర్వీకులు బౌద్ధ ధర్మాన్ని అనుసరించారని ఆయన భావించారు. అందువల్ల బౌద్ధాన్ని స్వీకరించడం అనేది విదేశీ మతాన్ని స్వీకరించడం కాదు, తమ చారిత్రక వారసత్వాన్ని తిరిగి స్వీకరించడం అని ఆయన చెప్పారు.
2. "అది మన రక్తంలోనే ఉంది"
ఇది శాస్త్రీయంగా కాకుండా ఒక రూపక (metaphor). దీని అర్థం:
బౌద్ధ ధర్మంలోని కరుణ, సమానత్వం, అహింస, వివేకం వంటి విలువలు భారతీయ సంస్కృతిలో లోతుగా నాటుకుపోయాయని ఆయన సూచిస్తున్నారు.
అంటే బౌద్ధం మనకు పరాయి కాదు; మన సాంస్కృతిక జ్ఞాపకాల్లో భాగం.
3. "పాత ఇంటికి తిరిగి వెళ్తున్నాం"
ఈ ఉపమానం చాలా శక్తివంతమైనది. అంబేద్కర్ గారి ఉద్దేశ్యం:
బౌద్ధాన్ని స్వీకరించడం అంటే మత మార్పిడి (conversion) కంటే, ఒక చారిత్రక మూలానికి తిరిగి చేరడం (return) అని.
తన అనుచరులు కొత్త గుర్తింపును సృష్టించడం కాదు; తమ గౌరవం, సమానత్వం, మానవతను ప్రతిబింబించే సంప్రదాయానికి తిరిగి వస్తున్నారని ఆయన వివరించారు.
4. సామాజిక నేపథ్యం
1956లో అంబేద్కర్ గారు లక్షలాది అనుచరులతో కలిసి బౌద్ధ ధర్మాన్ని స్వీకరించారు. ఆయన దృష్టిలో:
బౌద్ధం కుల వివక్షను అంగీకరించదు.
ప్రతి మనిషి సమానుడని బోధిస్తుంది.
వ్యక్తి తన కర్మ, జ్ఞానం, నైతికత ద్వారా ఎదగాలని చెబుతుంది.
అందువల్ల బౌద్ధాన్ని ఆయన సామాజిక న్యాయం, ఆత్మగౌరవం, సమానత్వానికి మార్గంగా చూశారు.
5. లోతైన సందేశం
ఈ మాటల సారాంశం:
మన మూలాలను మరవకూడదు.
సమానత్వం, కరుణ, హేతుబద్ధ ఆలోచనలను తిరిగి స్వీకరించాలి.
మన చరిత్రలో ఉన్న గొప్ప విలువలను గుర్తించి వాటితో మళ్లీ అనుసంధానం కావాలి.
అయితే, ఒక చారిత్రక అంశాన్ని గమనించాలి. "భారతదేశంలోని అందరి పూర్వీకులూ బౌద్ధులే" అనే వాదన చరిత్రకారులందరూ ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించిన విషయం కాదు. భారత చరిత్రలో వేద సంప్రదాయం, శ్రమణ సంప్రదాయాలు (బౌద్ధం, జైనం) మరియు అనేక స్థానిక ఆచారాలు శతాబ్దాల పాటు పరస్పరం సహజీవనం చేశాయి. కాబట్టి అంబేద్కర్ గారి ఈ వ్యాఖ్యను ఆయన సామాజిక-చారిత్రక దృక్కోణం మరియు బౌద్ధ ధర్మంపై ఆయనకు ఉన్న తాత్విక విశ్వాసం నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవడం సముచితం.
సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, ఈ మాటల ద్వారా అంబేద్కర్ గారు బౌద్ధ ధర్మాన్ని విదేశీ మతంగా కాకుండా భారతీయ సమానత్వ, కరుణ, వివేక సంప్రదాయానికి తిరిగి చేరడంగా చిత్రీకరించారు. ఇది ఆయన సామాజిక విముక్తి మరియు మానవ గౌరవానికి సంబంధించిన దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక శక్తివంతమైన రూపకం.
ఈ ప్రశ్నకు ముందు ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక విషయాన్ని స్పష్టం చేయాలి.
గౌతమ బుద్ధుడు స్వయంగా ఏ గ్రంథాన్ని రచించలేదు. ఆయన తన బోధనలను మౌఖికంగా (ఉపన్యాసాల రూపంలో) శిష్యులకు బోధించారు. ఆయన పరినిర్వాణం అనంతరం శిష్యులు వాటిని జ్ఞాపకంలో ఉంచి, తరువాత సంకలనం చేశారు.
బుద్ధుడు ఏ భాషలో బోధించారు?
చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం బుద్ధుడు ప్రధానంగా మాగధీ ప్రాకృతం లేదా దానికి సమీపమైన మధ్య ఇండో-ఆర్య భాషల్లో బోధించారు. సంస్కృతంలో కాకుండా ప్రజలకు అర్థమయ్యే స్థానిక భాషలను ఉపయోగించాలని ఆయన ప్రోత్సహించారు.
తరువాత ఆయన బోధనలు ఈ భాషల్లో లిఖితరూపం పొందాయి:
పాళి (థేరవాద సంప్రదాయం)
బౌద్ధ సంస్కృతం
గాంధారి ప్రాకృతం
తరువాత చైనీస్, టిబెటన్ తదితర భాషల్లో అనువదించబడ్డాయి.
బుద్ధుని బోధనల ప్రధాన గ్రంథాలు
1. వినయ పిటక (Vinaya Pitaka)
భిక్షువులు, భిక్షుణుల నియమాలు.
సంఘ నిర్వహణ.
క్రమశిక్షణ.
2. సుత్త పిటక (Sutta Pitaka)
ఇది బుద్ధుని బోధనల ప్రధాన సంకలనం.
దీనిలో ఐదు నికాయాలు ఉన్నాయి:
1. దీఘ నికాయ
2. మజ్జిమ నికాయ
3. సంయుత్త నికాయ
4. అంగుత్తర నికాయ
5. ఖుద్దక నికాయ
3. అభిధమ్మ పిటక (Abhidhamma Pitaka)
మనస్సు స్వభావం
ధర్మ విశ్లేషణ
తాత్విక వివరణలు
ఖుద్దక నికాయలో ప్రసిద్ధ గ్రంథాలు
ధమ్మపదం
సుత్తనిపాతం
ఉదానం
ఇతివుత్తకం
థేరగాథ
థేరీగాథ
జాతక కథలు
బుద్ధవంశం
చరియాపిటకం
ముఖ్య సూత్రాలు (ప్రసిద్ధ బోధనలు)
ధమ్మచక్కప్పవత్తన సుత్తం (మొదటి బోధన)
అనత్తలక్షణ సుత్తం
మహాపరినిబ్బాన సుత్తం
సిగాలోవాద సుత్తం
మహాసతిపఠ్ఠాన సుత్తం
మెత్త సుత్తం
మంగళ సుత్తం
కరణీయ మెత్త సుత్తం
లిఖితరూపం
బుద్ధుడు పరినిర్వాణం పొందిన కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత, సుమారు క్రీస్తుపూర్వం మొదటి శతాబ్దంలో శ్రీలంకలోని ఆలువిహారలో పాళి త్రిపిటకాన్ని మొదటిసారిగా లిఖితరూపంలో భద్రపరిచినట్లు బౌద్ధ సంప్రదాయం చెబుతుంది.
సంక్షిప్తంగా
క్రమం గ్రంథం విషయం
1 వినయ పిటక సంఘ నియమాలు
2 సుత్త పిటక బుద్ధుని బోధనలు
3 అభిధమ్మ పిటక తాత్విక విశ్లేషణ
గమనిక: పై గ్రంథాలను గౌతమ బుద్ధుడు స్వయంగా రాయలేదు. ఇవి ఆయన బోధనలను ఆయన శిష్యులు మరియు తరువాతి బౌద్ధ సంఘం మౌఖిక సంప్రదాయం ద్వారా సంరక్షించి, తరువాత సంకలనం చేసి లిఖితరూపంలోకి తీసుకువచ్చిన గ్రంథాలు.
వినయ పిటక (Vinaya Piṭaka) బౌద్ధ త్రిపిటకంలోని మొదటి భాగం. ఇది బౌద్ధ సంఘం (భిక్షువులు, భిక్షుణులు) పాటించాల్సిన క్రమశిక్షణ, నియమాలు, సంఘ నిర్వహణ గురించి వివరిస్తుంది.
వినయ పిటక అంటే ఏమిటి?
"వినయ" అంటే క్రమశిక్షణ, నియంత్రణ, సదాచారం. "పిటక" అంటే గ్రంథ సంపుటి.
అందువల్ల వినయ పిటక అంటే బౌద్ధ సంఘానికి సంబంధించిన నియమాల గ్రంథం.
వినయ పిటక యొక్క ప్రధాన లక్ష్యాలు
సంఘంలో క్రమశిక్షణను నెలకొల్పడం.
భిక్షువులు, భిక్షుణులు పాటించాల్సిన నియమాలను నిర్దేశించడం.
సంఘంలో తలెత్తే వివాదాలను పరిష్కరించే విధానాన్ని వివరించడం.
ధర్మం దీర్ఘకాలం నిలిచేలా సంఘాన్ని పరిరక్షించడం.
వినయ పిటక మూడు ప్రధాన భాగాలు
1. సుత్తవిభంగ (Suttavibhaṅga)
ఇది భిక్షువులు, భిక్షుణుల నియమాలను వివరిస్తుంది.
భిక్షు విభంగం
భిక్షుణీ విభంగం
ప్రతి నియమం ఎలా ఏర్పడింది, ఏ సందర్భంలో బుద్ధుడు దానిని ప్రవేశపెట్టారు అనే నేపథ్యంతో వివరిస్తుంది.
2. ఖంధక (Khandhaka)
ఇది రెండు భాగాలుగా ఉంటుంది.
(అ) మహావగ్గ (Mahāvagga)
బుద్ధుని జ్ఞానోదయం తరువాతి సంఘ స్థాపన.
మొదటి భిక్షువుల దీక్ష.
వర్షావాసం.
ధ్యాన విధానాలు.
ఇతర సంఘ కార్యక్రమాలు.
(ఆ) చుల్లవగ్గ (Cullavagga)
సంఘ పరిపాలన.
వివాద పరిష్కార విధానం.
భిక్షువుల శిక్షా విధానం.
మొదటి మరియు రెండవ బౌద్ధ సంగీతి వివరాలు.
3. పరివార (Parivāra)
వినయ నియమాల సమగ్ర సమీక్ష.
ప్రశ్నోత్తర రూపంలో నియమాల వివరణ.
భిక్షువుల శిక్షణ కోసం రూపొందించిన సంగ్రహ భాగం.
భిక్షువులకు ముఖ్యమైన నియమాలు
వినయ పిటకలో భిక్షువులకు 227 ప్రధాన నియమాలు (పాళి సంప్రదాయం ప్రకారం) ఉన్నాయి. వీటిలో:
పరాజిక (సంఘం నుండి బహిష్కరణకు దారితీసే అత్యంత తీవ్రమైన తప్పులు)
సంఘాదిసేస
పాచిత్తియ
పాటిదేసనీయ
సేఖియ (మర్యాద, ప్రవర్తనకు సంబంధించిన నియమాలు)
అధికరణ సమథ (వివాద పరిష్కార విధానాలు)
వినయ పిటక ప్రాముఖ్యత
బౌద్ధ సంఘం శతాబ్దాల పాటు క్రమబద్ధంగా కొనసాగడానికి ఇది ప్రధాన ఆధారం.
వ్యక్తిగత నైతికత, వినయం, ఆత్మనిగ్రహం, పరస్పర గౌరవం వంటి విలువలను బలపరుస్తుంది.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా థేరవాద బౌద్ధ విహారాలలో ఇప్పటికీ వినయ నియమాలు అత్యంత ప్రాముఖ్యంతో పాటించబడుతున్నాయి.
సంక్షిప్తంగా
భాగం విషయం
సుత్తవిభంగ భిక్షువులు, భిక్షుణుల నియమాలు
మహావగ్గ సంఘ స్థాపన, దీక్ష, ఆచారాలు
చుల్లవగ్గ సంఘ నిర్వహణ, వివాద పరిష్కారం, బౌద్ధ సంగీతి
పరివార వినయ నియమాల సమగ్ర సమీక్ష
వినయ పిటక ప్రధానంగా సంఘ జీవనానికి సంబంధించిన నియమావళి. ఇది సాధారణ గృహస్థుల కంటే, ముఖ్యంగా బౌద్ధ భిక్షువులు మరియు భిక్షుణుల జీవన విధానాన్ని నియంత్రించడానికి రూపొందించబడింది.
సుత్త పిటక (Sutta Piṭaka) బౌద్ధ త్రిపిటకంలోని రెండవ మరియు అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం. ఇందులో గౌతమ బుద్ధునికి ఆపాదించబడిన బోధనలు, సంభాషణలు, ఉపన్యాసాలు సంకలనం చేయబడ్డాయి. చారిత్రకంగా ఇవి బుద్ధుడు స్వయంగా రాసినవి కావు; ఆయన శిష్యులు మౌఖికంగా పరిరక్షించి తరువాత సంకలనం చేశారు.
సుత్త పిటక యొక్క ఉద్దేశ్యం
సుత్త పిటకలో బుద్ధుడు వివిధ వర్గాల ప్రజలకు—రాజులు, గృహస్థులు, భిక్షువులు, భిక్షుణులు, బ్రాహ్మణులు మరియు ఇతర సాధకులకు—జీవితం, దుఃఖం, నైతికత, ధ్యానం, జ్ఞానం మరియు విముక్తి గురించి చేసిన బోధనలు ఉన్నాయి.
సుత్త పిటకలోని ఐదు నికాయాలు
1. దీఘ నికాయ (Dīgha Nikāya)
34 దీర్ఘ సుత్తాలు ఉన్నాయి.
ప్రధాన సుత్తాలు:
బ్రహ్మజాల సుత్తం – వివిధ తాత్విక దృక్కోణాల విశ్లేషణ.
సామఞ్ఞఫల సుత్తం – సన్యాస జీవితం వల్ల కలిగే ఫలితాలు.
మహాపరినిబ్బాన సుత్తం – బుద్ధుని చివరి రోజులు మరియు పరినిర్వాణం.
---
2. మజ్జిమ నికాయ (Majjhima Nikāya)
152 మధ్యస్థ పరిమాణ సుత్తాలు.
ప్రధాన విషయాలు:
ధ్యాన సాధన
నైతిక జీవనం
ఆత్మపరిశీలన
మధ్యమ మార్గం
---
3. సంయుత్త నికాయ (Saṃyutta Nikāya)
విషయాల వారీగా సమూహాలుగా విభజించిన వేలాది చిన్న సుత్తాలు.
ప్రధాన అంశాలు:
నాలుగు ఆర్య సత్యాలు
అష్టాంగిక మార్గం
పంచస్కంధాలు
ప్రతీత్యసముత్పాదం (పరస్పర ఆధారిత ఉద్భవం)
---
4. అంగుత్తర నికాయ (Aṅguttara Nikāya)
సంఖ్యల ఆధారంగా బోధనలను క్రమబద్ధీకరించారు.
ఉదాహరణలు:
ఒక ధర్మం
రెండు ధర్మాలు
మూడు ధర్మాలు
...
పదకొండు ధర్మాల వరకు.
---
5. ఖుద్దక నికాయ (Khuddaka Nikāya)
చిన్న గ్రంథాల సమాహారం.
ప్రసిద్ధ గ్రంథాలు:
ధమ్మపదం – నైతిక బోధనల పద్యాలు.
సుత్తనిపాతం – ప్రాచీన బోధనలు.
ఉదానం
ఇతివుత్తకం
థేరగాథ
థేరీగాథ
జాతక కథలు – బుద్ధుని పూర్వజన్మల కథలు.
బుద్ధవంశం
చరియాపిటకం
సుత్త పిటకలోని ప్రధాన బోధనలు
నాలుగు ఆర్య సత్యాలు
1. జీవితం దుఃఖమయం.
2. దుఃఖానికి కారణం తృష్ణ (కోరిక).
3. దుఃఖాన్ని నివారించవచ్చు.
4. దుఃఖ నివారణకు అష్టాంగిక మార్గం.
ఆర్య అష్టాంగిక మార్గం
సమ్యక్ దృష్టి
సమ్యక్ సంకల్పం
సమ్యక్ వాక్కు
సమ్యక్ కర్మ
సమ్యక్ ఆజీవికం
సమ్యక్ ప్రయత్నం
సమ్యక్ స్మృతి
సమ్యక్ సమాధి
ఇతర ముఖ్య బోధనలు
అహింస
కరుణ (కరుణా)
మైత్రి (మెత్తా)
అనిత్యత (అనిచ్చ)
అనాత్మ (అనత్త)
కర్మ మరియు దాని ఫలితాలు
మధ్యమ మార్గం
సుత్త పిటక ప్రాముఖ్యత
సుత్త పిటక బౌద్ధ ధర్మంలోని తాత్విక, నైతిక మరియు ఆధ్యాత్మిక బోధనలకు ప్రధాన ఆధారం. ఇది కేవలం భిక్షువులకు మాత్రమే కాకుండా, గృహస్థులు కూడా అనుసరించదగిన జీవన విలువలను వివరిస్తుంది.
సంక్షిప్తంగా, సుత్త పిటక అనేది గౌతమ బుద్ధునికి ఆపాదించబడిన బోధనల విస్తృత సంకలనం. ఇందులో మానవ జీవితంలోని దుఃఖానికి కారణాలు, వాటి నివారణ, ధర్మాచరణ, ధ్యానం, నైతికత మరియు విముక్తి మార్గం గురించి సమగ్రంగా వివరించబడింది.
అభిధమ్మ పిటక (Abhidhamma Piṭaka) బౌద్ధ త్రిపిటకంలోని మూడవ భాగం. ఇది బౌద్ధ ధర్మంలోని తాత్విక, మానసిక మరియు ధర్మ విశ్లేషణకు అంకితమైన గ్రంథసంపుటి.
ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక గమనిక: థేరవాద బౌద్ధ సంప్రదాయం అభిధమ్మను బుద్ధుని బోధనగా గౌరవిస్తుంది. అయితే ఆధునిక చరిత్రకారులు, పండితులలో చాలామంది అభిధమ్మ పిటక బుద్ధుని పరినిర్వాణం తరువాత క్రమంగా అభివృద్ధి చెందిన తాత్విక విశ్లేషణ అని భావిస్తారు.
అభిధమ్మ అంటే ఏమిటి?
అభి = ఉన్నతమైన, విశిష్టమైన.
ధమ్మ = ధర్మం, సత్యం, వాస్తవ స్వభావం.
అంటే ధర్మాన్ని లోతుగా విశ్లేషించే శాస్త్రం.
---
అభిధమ్మ పిటక లక్ష్యం
మనస్సు ఎలా పనిచేస్తుందో విశ్లేషించడం.
భావోద్వేగాల స్వభావాన్ని వివరించడం.
కర్మ ఎలా పనిచేస్తుందో చెప్పడం.
విముక్తి (నిర్వాణం) సాధనకు మానసిక ప్రక్రియలను అర్థం చేయించడం.
---
అభిధమ్మ పిటకలోని ఏడు గ్రంథాలు
1. ధమ్మసంగణి (Dhammasaṅgaṇī)
ధర్మాల వర్గీకరణ.
చిత్తం (మనస్సు), చేతసికాలు (మానసిక అంశాలు), రూపం, నిర్వాణం గురించి వివరణ.
2. విభంగ (Vibhaṅga)
నాలుగు ఆర్య సత్యాలు.
పంచస్కంధాలు.
అష్టాంగిక మార్గం.
ఇంద్రియాలు మొదలైన అంశాల విశ్లేషణ.
3. ధాతుకథ (Dhātukathā)
ధాతువులు (మూలాంశాలు), స్కంధాలు, ఇంద్రియాల మధ్య సంబంధాల వివరణ.
4. పుగ్గలపఞ్ఞత్తి (Puggalapaññatti)
వ్యక్తుల స్వభావాల వర్గీకరణ.
సాధకుల లక్షణాలు.
5. కథావత్తు (Kathāvatthu)
బౌద్ధ పాఠశాలల మధ్య ఉన్న తాత్విక అభిప్రాయాలపై చర్చలు.
వివిధ సిద్ధాంతాల పరిశీలన.
6. యమక (Yamaka)
ప్రశ్న–సమాధాన రూపంలో తార్కిక విశ్లేషణ.
భావనల స్పష్టీకరణ.
7. పట్టాన (Paṭṭhāna)
కారణ–ఫల సంబంధాల (పచ్చయాలు) విస్తృత వివరణ.
అభిధమ్మలో అత్యంత విస్తారమైన గ్రంథంగా పరిగణించబడుతుంది.
---
అభిధమ్మలో ప్రధాన తాత్విక భావనలు
1. అనిత్యత (అనిచ్చ)
ప్రపంచంలోని ప్రతి విషయం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది.
2. అనాత్మ (అనత్త)
శాశ్వతమైన, మార్పులేని "ఆత్మ" అనే భావనను అంగీకరించదు; వ్యక్తి అనేది మారుతూ ఉండే శారీరక, మానసిక ప్రక్రియల సమాహారం అని వివరిస్తుంది.
3. దుఃఖం (దుక్ఖ)
ఆసక్తి, అవిద్య, తృష్ణ వల్ల దుఃఖం ఏర్పడుతుంది.
4. చిత్త విశ్లేషణ
మనస్సు క్షణక్షణం మారుతుందని, ప్రతి మానసిక స్థితికి కారణాలు, ఫలితాలు ఉంటాయని వివరిస్తుంది.
5. కర్మ సిద్ధాంతం
మన ఉద్దేశ్యపూర్వక క్రియలు భవిష్యత్తు అనుభవాలపై ప్రభావం చూపుతాయని వివరిస్తుంది.
---
అభిధమ్మ పిటక ప్రాముఖ్యత
బౌద్ధ మనోవిజ్ఞానానికి పునాది గ్రంథంగా భావించబడుతుంది.
ధ్యాన సాధనలో మనస్సును సూక్ష్మంగా పరిశీలించడానికి మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది.
బౌద్ధ తాత్విక చర్చలకు ప్రధాన ఆధారం.
సంక్షిప్తంగా
గ్రంథం ప్రధాన విషయం
ధమ్మసంగణి ధర్మాల వర్గీకరణ
విభంగ ప్రధాన బౌద్ధ బోధనల విశ్లేషణ
ధాతుకథ ధాతువుల సంబంధాలు
పుగ్గలపఞ్ఞత్తి వ్యక్తుల వర్గీకరణ
కథావత్తు తాత్విక చర్చలు
యమక తార్కిక విశ్లేషణ
పట్టాన కారణ–ఫల సంబంధాలు
సారాంశం: అభిధమ్మ పిటక బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం మరియు మనోవిజ్ఞానాన్ని అత్యంత లోతుగా విశ్లేషించే గ్రంథసంపుటి. ఇది సాధారణ కథనాల కంటే, మానవ అనుభవం, మనస్సు, ధర్మం మరియు కారణ–ఫల సంబంధాలను సూక్ష్మంగా అర్థం చేసుకునేందుకు రూపొందించబడిన విశ్లేషణాత్మక బౌద్ధ సాహిత్యం.
No comments:
Post a Comment