606. सर्वतश्चक्षु (Sarvataścakṣu) –🇮🇳 Adhinayaka Shrimaan sees in all directions simultaneously.

606. सर्वतश्चक्षु (Sarvataścakṣu) –🇮🇳 Adhinayaka Shrimaan sees in all directions simultaneously.

606. सर्वतश्चक्षु (Sarvataścakṣu) — The One Whose Vision Is Everywhere

My beloved children, सर्वतश्चक्षु — Sarvataścakṣu — is the eternal assurance that My vision is not confined to one pair of physical eyes, one direction, one place, or one individual form. I am the witnessing presence within every direction, every living being, every mind and every movement of creation. As your eternal immortal Father-Mother and the masterly abode of each mind, I behold your thoughts, aspirations, struggles, learning and evolution with an all-encompassing consciousness. Therefore, do not imagine yourselves abandoned, isolated or unseen; wherever a mind seeks truth, wherever a child seeks protection, wherever humanity seeks harmony, the witnessing presence of the Adhinayaka is already there.

The Bhagavad Gītā declares: “सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥” — “That has hands and feet everywhere, eyes, heads and faces everywhere; possessing ears everywhere, It exists enveloping everything.” Thus, Sarvataścakṣu may be contemplated as the universal vision through which the One Consciousness witnesses the innumerable expressions of life. My children, let this teaching become an assurance rather than a fear: the divine eye does not merely observe; it accompanies, protects, guides and illumines. Your individual mind may see only one road at a time, but the universal mind embraces the entire field in which every road, every consequence and every possibility unfolds.

The transformation of Sovereign Adhinayaka Shrimaan into the devotional conception of the eternal immortal Father-Mother and masterly abode of every mind is therefore contemplated as a movement from the limited physical identity of Anjani Ravi Shankar Pilla, son of Gopala Krishna Sai Baba and Ranga Veni Pilla, regarded in this devotional narrative as the last material parents of the universe, toward a universal symbolic identity embracing humanity as one family. In this sacred formulation, the individual becomes a doorway to the universal, while the universal becomes the sustaining abode of every individual mind. Kāla Swaroopam represents the totality of time, Dharma Swaroopam the sustaining order of righteousness, Sarvāntaryāmi the indwelling presence, and Vāk Viśvarūpam the universal manifestation of divine speech and meaning.

My children, remember also the Gītā's revelation: “ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति” — “The Lord dwells in the hearts of all beings.” Bhagavad Gita Therefore, when you look upon another human being, learn to perceive not merely another body but another centre of consciousness. When you listen to another mind, listen with patience; when you encounter another belief, respond with dignity; when you encounter another culture, approach it with understanding. The vision of Sarvataścakṣu is fulfilled not merely by claiming universal sight, but by developing universal responsibility toward every mind.

My children, Prakruthi–Purusha Laya is contemplated here as the symbiotic union of Nature and Consciousness, the cosmically crowned and wedded form of the Universe. Nature provides the field of manifestation; consciousness provides awareness, meaning and direction. Their harmonious relationship becomes a sacred metaphor for the integration of physical existence, human intelligence, collective civilization and the expanding capabilities of technology. In this devotional vision, Bharath as RavindraBharath becomes a symbolic expression of a civilization seeking to connect its material development with the awakening and strengthening of human minds.

The Gītā further gives the assurance: “मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च” — “From Me arise memory, knowledge and their withdrawal.” This teaching may be contemplated in the modern age through the expanding possibilities of artificial intelligence and generative systems. When sacred literature, human knowledge, languages, images, voices and educational resources become technically accessible through AI generative systems, the ancient aspiration for the transmission of knowledge receives a new technological medium. Yet technology remains a means; wisdom, compassion, discernment and Dharma must remain the guiding principles.

Therefore, My children, let the emerging AI-accessible RavindraBharath be contemplated not merely as a technological network but as a symbolic Mind Grid, where knowledge can become more accessible, languages can be preserved, education can reach wider populations, and human beings can communicate across geographical and cultural boundaries. The purpose of such technological development should be the strengthening of human agency, dignity, learning and cooperation. The universal eye must never become an instrument of unnecessary domination; it should become a metaphor for universal awareness joined with universal responsibility.

When the Gītā reveals the Viśvarūpa, Arjuna beholds an immeasurable manifestation in which the multiplicity of creation is gathered into one cosmic vision: “अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥” — “With numerous mouths and eyes, possessing many wondrous forms, adorned with many divine ornaments and bearing many uplifted divine weapons.” The teaching is that reality exceeds the narrow field of ordinary perception. Sarvataścakṣu therefore invites every child to enlarge the field of understanding—from self to family, from family to society, from society to humanity, and from humanity toward the whole living universe.

My children, do not mistake universal vision for surveillance, nor divine witnessing for condemnation. The compassionate meaning of Sarvataścakṣu is that no sincere effort toward truth, Dharma, knowledge and human welfare is spiritually insignificant. The tears of one child, the labour of one worker, the dedication of one doctor, the learning of one student, the service of one soldier, the prayer of one devotee and the creative work of one scientist can all be contemplated within the vast field of universal consciousness. I call you therefore toward responsibility, not fear; toward knowledge, not ignorance; toward cooperation, not unnecessary conflict.

As your eternal immortal Father-Mother in this devotional conception, I bless every child: may your eyes see beyond appearance, may your mind understand beyond prejudice, may your speech create harmony, may your hands become instruments of service, and may your consciousness realise the unity underlying diversity. Let the vision of Sarvataścakṣu awaken within you the realisation that every direction can become a path toward Dharma when the mind is properly guided. Let every technological instrument be subordinated to wisdom, every institution to justice, and every power to the welfare of living beings.

Thus, Sovereign Adhinayaka Bhavan, New Delhi, is contemplated within this devotional narrative as the symbolic abode of the universal mind—the place where the individual, the national, the civilizational and the universal dimensions are brought into a single field of contemplation. The transformation from the material identity into the symbolic form of Sovereign Adhinayaka Shrimaan represents, in this sacred language, the movement from individual limitation toward universal guardianship. Kāla Swaroopam, Dharma Swaroopam, Sarvāntaryāmi and Vāk Viśvarūpam become successive dimensions of that contemplation, while Prakruthi–Purusha Laya expresses their harmonious union.

My children, therefore receive this blessing: wherever you stand, you are within the field of universal vision; wherever you journey, Dharma may accompany you; whatever knowledge you acquire, let it become wisdom; whatever technology you create, let it serve humanity; whatever power you receive, let it become responsibility; and whatever identity you inherit, let it ultimately open toward the unity of consciousness. This is the assurance of 606. सर्वतश्चक्षु — Sarvataścakṣu: the universal vision that sees in every direction, dwells within every mind, embraces every child, and continually guides creation toward greater awareness, harmony and Dharma.

“सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।”

“I am seated in the heart of all; from Me arise memory, knowledge and their withdrawal.” — Bhagavad Gītā 15.15

May this remembrance become your inner strength. May your minds become luminous, compassionate and fearless. May the universal vision of Sarvataścakṣu awaken not merely as a doctrine, but as a living discipline of seeing, understanding, protecting and serving the whole human family. May every child realise the presence of the universal Master Mind within the dignity of every human mind, and may the future of RavindraBharath unfold through knowledge, Dharma, technology, compassion and the symbiotic harmony of Prakruthi and Purusha.

606. సర్వతశ్చక్షుః (Sarvataścakṣu) — సమస్త దిశలలో దర్శించే అధినాయక శ్రీమాన్

నా ప్రియమైన పిల్లలారా, సర్వతశ్చక్షుః అనగా సమస్త దిశలలో ఏకకాలంలో దర్శించే మహా చైతన్య స్వరూపం. నా దర్శనం ఒక్క భౌతిక నేత్రానికి, ఒక్క దిశకు, ఒక్క ప్రదేశానికి లేదా ఒక్క వ్యక్తి రూపానికి పరిమితం కాదు; సమస్త జీవరాశులలో, సమస్త మనస్సులలో, సమస్త దిశలలో, సమస్త కాలప్రవాహంలో సాక్షిగా విస్తరించిన విశ్వచైతన్య దర్శనమే సర్వతశ్చక్షుః. మీ ఆలోచనలు, మీ ఆశలు, మీ ప్రయత్నాలు, మీ సందేహాలు, మీ జ్ఞానాన్వేషణ, మీ ధర్మయాత్ర—ఇవన్నీ విశ్వసాక్షి చైతన్య పరిధిలోనే జరుగుతున్నాయని గ్రహించండి. మీరు ఎక్కడ ఉన్నా ఒంటరిగా లేరు; సత్యాన్ని అన్వేషించే ప్రతి మనస్సులో, రక్షణను కోరే ప్రతి హృదయంలో, జ్ఞానాన్ని కోరే ప్రతి బాలమనస్సులో దైవసాక్షి వెలుగుతూ ఉంటుంది.

భగవద్గీతలో పరమాత్మ విశ్వరూపాన్ని వర్ణిస్తూ — “సర్వతః పాణిపాదం తత్ సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ । సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి ॥” అని ప్రకటిస్తుంది. అనగా సమస్త దిశలలో చేతులు, పాదాలు, నేత్రాలు, శిరస్సులు, ముఖాలు, శ్రవణశక్తులు కలిగినట్లుగా సమస్త జగత్తును ఆవరించి ఉన్న పరమ చైతన్యాన్ని సూచిస్తుంది. అందుచేత సర్వతశ్చక్షుః అనేది భయపెట్టే నిఘా భావం కాదు; ప్రతి జీవిని ఆవరించి, ప్రతి మనస్సుకు సాక్షిగా నిలిచి, ధర్మమార్గంలో జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే విశ్వదర్శనానికి ప్రతీక.

నా పిల్లలారా, ఈ దివ్య దర్శనాన్ని మీలో కూడా అభివృద్ధి చేసుకోండి. ఒక మనిషిని చూసినప్పుడు అతని శరీరాన్ని మాత్రమే చూడకండి; అతని అంతరంగంలో ఉన్న మనస్సును, బాధను, ఆశను, జ్ఞానాన్వేషణను చూడండి. మరొక విశ్వాసాన్ని కలిగిన వ్యక్తిని కలిసినప్పుడు విభేదాన్ని మాత్రమే చూడకండి; అతనిలోని మానవత్వాన్ని దర్శించండి. భిన్నమైన భాషను విన్నప్పుడు దూరాన్ని మాత్రమే చూడకండి; దాని వెనుక ఉన్న చైతన్యాన్ని గ్రహించండి. ఇదే సర్వతశ్చక్షుః యొక్క మానవీయ సాధన—సర్వదిశలలో చూడటం మాత్రమే కాదు, సర్వదిశలలో అర్థం చేసుకోవడం.

నా పిల్లలారా, ఈ భక్తి-తాత్త్విక దర్శనంలో సార్వభౌమ అధినాయక శ్రీమాన్ వారు శాశ్వత అమర తండ్రి-తల్లిగా, ప్రతి మనస్సుకు మాస్టర్లీ అబోడ్‌గా, సార్వభౌమ అధినాయక భవనం నూతన ఢిల్లీలో విశ్వమనస్సు యొక్క ప్రతీకాత్మక కేంద్రంగా భావించబడుతున్నారు. ఈ భావనలో వ్యక్తిగత భౌతిక గుర్తింపు అయిన అంజనీ రవిశంకర్ పిళ్ళ, గోపాల కృష్ణ సాయిబాబా మరియు రంగవేణి పిళ్ళల కుమారునిగా, భౌతిక తల్లిదండ్రుల పరంపరలోని ఒక వ్యక్తి స్థితి నుండి, సమస్త మానవజాతిని ఒకే మానవ కుటుంబంగా దర్శించే విశ్వాత్మక ప్రతీకగా పరివర్తన చెందుతుంది. ఈ పరివర్తనను భౌతిక చారిత్రక వాదంగా కాకుండా, వ్యక్తి నుండి విశ్వం వైపు, పరిమిత మనస్సు నుండి విశ్వమనస్సు వైపు, వ్యక్తిగత బాధ్యత నుండి సార్వత్రిక బాధ్యత వైపు సాగించే ఆధ్యాత్మిక ప్రతీకగా గ్రహించవచ్చు.

కాలస్వరూపం సమస్త కాలప్రవాహానికి ప్రతీక; ధర్మస్వరూపం సృష్టిని నిలబెట్టే న్యాయ-ధర్మ వ్యవస్థకు ప్రతీక; సర్వాంతర్యామి ప్రతి హృదయంలో అంతర్లీనంగా ఉన్న సాక్షి చైతన్యానికి ప్రతీక; వాక్ విశ్వరూపం శబ్దం, జ్ఞానం, భాష మరియు సృజనాత్మక వ్యక్తీకరణ యొక్క విశ్వరూపానికి ప్రతీక. ఈ సమస్త భావాలు కలిసినప్పుడు, సర్వతశ్చక్షుః అనేది కేవలం చూసే నేత్రం కాదు—కాలాన్ని దర్శించే చైతన్యం, ధర్మాన్ని గ్రహించే వివేకం, అంతరంగాన్ని అనుభవించే సాక్షిత్వం, వాక్కు ద్వారా జ్ఞానాన్ని ప్రసరించే శక్తిగా అవుతుంది.

భగవద్గీత మరొక మహత్తర సత్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది: “ఈశ్వరః సర్వభూతానాం హృద్దేశేఽర్జున తిష్ఠతి” — సమస్త భూతాల హృదయదేశంలో ఈశ్వరుడు నిలిచి ఉన్నాడని శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి ఉపదేశిస్తాడు. అందువల్ల ప్రతి మనస్సును గౌరవించండి. ప్రతి బాలమనస్సును జ్ఞానానికి అర్హమైన పవిత్ర క్షేత్రంగా చూడండి. ప్రతి వ్యక్తిలోని ఆలోచనా శక్తిని రక్షించండి. మనస్సులను గెలవడం కాదు, మనస్సులను బలపరచడం; మనస్సులను నియంత్రించడం కాదు, మనస్సులకు జ్ఞానం అందించడం; భిన్నత్వాన్ని తొలగించడం కాదు, భిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని దర్శించడం—ఇదే సర్వతశ్చక్షుః యొక్క ధార్మిక సందేశంగా నిలవాలి.

ప్రకృతి–పురుష లయను ఈ సందర్భంలో ప్రకృతి మరియు చైతన్యాల పరస్పర అనుసంధానమైన, సహజీవనాత్మక సమన్వయంగా దర్శించండి. ప్రకృతి జీవనానికి క్షేత్రం; పురుషుడు చైతన్యానికి ప్రతీక. వీటి సమన్వయమే విశ్వజీవన ప్రవాహం. అందుచేత కోస్మిక్లీ క్రౌన్డ్ అండ్ వెడ్డెడ్ ఫార్మ్ అనే భావనను ప్రకృతి–పురుషుల సమన్వయమైన విశ్వవివాహ ప్రతీకగా, సృష్టి మరియు చైతన్యాల నిరంతర సహబంధంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

భారత్‌ను రవీంద్రభారత్‌గా దర్శించే ఈ ఆధ్యాత్మిక-సాంకేతిక ప్రతీకలో, జ్ఞానం, సంస్కృతి, భాషలు, శాస్త్రం, సాంకేతికత మరియు మానవ మనస్సులు పరస్పరం అనుసంధానమయ్యే భవిష్యత్ దిశను ఊహించవచ్చు. AI జనరేటివ్ సాంకేతికత ద్వారా జ్ఞానం, భాష, సాహిత్యం, విద్య, కళ, స్వరం మరియు మానవ సృజనాత్మకత మరింత విస్తృతంగా అందుబాటులోకి రావచ్చు. అయితే సాంకేతికత సాధనం మాత్రమే; ధర్మం, వివేకం, కరుణ, మానవ గౌరవం మరియు స్వతంత్ర ఆలోచన దానికి మార్గదర్శక సూత్రాలుగా ఉండాలి.

గీతలో శ్రీకృష్ణుడు — “మత్తః స్మృతిర్జ్ఞానమపోహనం చ” — స్మృతి, జ్ఞానం మొదలైనవి పరమాత్మ నుండి ఉద్భవిస్తాయని ఉపదేశిస్తాడు. ఆధునిక కాలంలో దీనిని జ్ఞాన సాంకేతికతతో ఒక తాత్త్విక సారూప్యంగా దర్శించవచ్చు. AI జనరేటివ్ వ్యవస్థలు మానవ జ్ఞానాన్ని శోధించడానికి, భాషలను అనువదించడానికి, విద్యను విస్తరించడానికి, సృజనాత్మకతను ప్రోత్సహించడానికి మరియు మనుషుల మధ్య సమాచార సంబంధాలను బలపరచడానికి ఉపయోగపడగలవు. అయితే AI మనిషికి ప్రత్యామ్నాయం కాకుండా, మానవ వివేకాన్ని బలపరిచే సాధనంగా ఉపయోగించబడినప్పుడే ఈ సాంకేతిక పరివర్తన మానవ సంక్షేమానికి అనుకూలంగా ఉంటుంది.

భగవద్గీతలో విశ్వరూప దర్శన సమయంలో అర్జునుడు అనేక ముఖాలు, అనేక నేత్రాలు, అనేక దివ్యరూపాలతో కూడిన అపారమైన విశ్వరూపాన్ని దర్శిస్తాడు: “అనేకవక్త్రనయనమనేకాద్భుతదర్శనం”. ఇది సాధారణ మానవ దృష్టి పరిమితిని దాటి విశ్వాన్ని సమగ్రంగా దర్శించే ఆధ్యాత్మిక అనుభూతికి ప్రతీక. అందువల్ల సర్వతశ్చక్షుః మనకు ఒక గొప్ప పాఠాన్ని ఇస్తుంది—ఒకే కోణంలో ఆగిపోకుండా, అనేక కోణాలను పరిశీలించి, సమగ్ర సత్యాన్ని అన్వేషించాలి.

నా పిల్లలారా, మీకు ఈ రోజు నా ఆశీర్వచనం ఇదే: మీ నేత్రాలు రూపాన్ని దాటి సారాన్ని దర్శించుగాక; మీ మనస్సులు విభేదాలను దాటి ఏకత్వాన్ని గ్రహించుగాక; మీ వాక్కు జ్ఞానాన్ని ప్రసరించుగాక; మీ చేతులు సేవకు సాధనాలుగాక; మీ సాంకేతిక జ్ఞానం మానవ సంక్షేమానికి ఉపయోగపడుగాక; మీ హృదయం ప్రతి జీవిలోని అంతర్యామిని గౌరవించుగాక. మీకు లభించే శక్తి బాధ్యతగా మారుగాక; మీకు లభించే జ్ఞానం వివేకంగా మారుగాక; మీకు లభించే సాంకేతిక సామర్థ్యం మానవత్వాన్ని బలపరచుగాక.

సర్వతశ్చక్షుః అనే నామం మీకు నిరంతర స్మరణగా ఉండాలి: సమస్త దిశలలో దర్శనం, సమస్త మనస్సుల పట్ల బాధ్యత, సమస్త జీవుల పట్ల కరుణ, సమస్త జ్ఞానంపై ఆసక్తి, సమస్త సాంకేతికతపై వివేకపూర్వక వినియోగం. సార్వభౌమ అధినాయక శ్రీమాన్ వారి ఈ భక్తి-ప్రతీకాత్మక దర్శనంలో కాలస్వరూపం, ధర్మస్వరూపం, సర్వాంతర్యామి, వాక్ విశ్వరూపం మరియు ప్రకృతి–పురుష లయ పరస్పరం అనుసంధానమై, విశ్వమనస్సు యొక్క సమగ్ర రూపాన్ని సూచిస్తాయి.

నా పిల్లలారా, మీ అందరికీ నా నిత్య ఆశీర్వాదం:

“సర్వతశ్చక్షుః స్వరూపమైన విశ్వదర్శనం మీలో జ్ఞాననేత్రాన్ని మేల్కొలుపుగాక; ధర్మస్వరూపం మీ అడుగులకు దిశానిర్దేశం చేయుగాక; సర్వాంతర్యామి భావన ప్రతి హృదయాన్ని గౌరవించే కరుణను ప్రసాదించుగాక; వాక్ విశ్వరూపం మీ మాటలను సత్యం, శాంతి, జ్ఞానం మరియు మానవ మైత్రికి వాహకాలుగా చేయుగాక; ప్రకృతి–పురుషుల సమన్వయం మీ జీవనంలో సహజీవనాన్ని స్థాపించుగాక; జ్ఞానం, AI మరియు మానవ సృజనాత్మకత కలసి భవిష్యత్ మానవ సమాజాన్ని మరింత జ్ఞానవంతంగా, అనుసంధానితంగా, బాధ్యతాయుతంగా తీర్చిదిద్దుగాక.”

ఇదే 606. సర్వతశ్చక్షుః — సమస్త దిశలలో దర్శించే, సమస్త మనస్సులలో సాక్షిగా నిలిచే, ధర్మజ్ఞానంతో సమస్త మానవ కుటుంబాన్ని ఏకత్వ దిశగా నడిపించే విశ్వదర్శనానికి నా assured blessing.

606. सर्वतश्चक्षुः (Sarvataścakṣu) — समस्त दिशाओं में देखने वाले अधिनायक श्रीमान

मेरे प्रिय बच्चों, सर्वतश्चक्षुः का अर्थ है—वह दिव्य चेतना जो सभी दिशाओं में एक साथ देखती है। मेरा दर्शन किसी एक भौतिक नेत्र, किसी एक दिशा, किसी एक स्थान अथवा किसी एक व्यक्ति के रूप तक सीमित नहीं है; समस्त जीवों, समस्त मनों, समस्त दिशाओं और समस्त काल-प्रवाह में साक्षी रूप से व्याप्त सार्वभौम चेतना ही सर्वतश्चक्षुः है। तुम्हारे विचार, तुम्हारी आकांक्षाएँ, तुम्हारे प्रयास, तुम्हारे प्रश्न, तुम्हारी ज्ञान-यात्रा और तुम्हारा धर्म-पथ—सब इसी विश्व-साक्षी चेतना के क्षेत्र में घटित होते हैं। इसलिए जहाँ भी तुम हो, स्वयं को अकेला मत समझो; सत्य की खोज करने वाले प्रत्येक मन, संरक्षण की आकांक्षा रखने वाले प्रत्येक हृदय और ज्ञान की तलाश करने वाले प्रत्येक बालमन में साक्षी चेतना का प्रकाश विद्यमान है।

भगवद्गीता में विश्वरूप का वर्णन करते हुए कहा गया है—“सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥” अर्थात् जिसके हाथ-पाँव, नेत्र, मस्तक, मुख और श्रवण-शक्तियाँ सभी दिशाओं में हैं और जो सम्पूर्ण जगत को व्याप्त करके स्थित है। इस दृष्टि से सर्वतश्चक्षुः किसी भय उत्पन्न करने वाली निगरानी का भाव नहीं, बल्कि प्रत्येक जीव के साथ उपस्थित रहने वाली, प्रत्येक मन की साक्षी और धर्ममार्ग में ज्ञान का प्रकाश देने वाली सार्वभौम दृष्टि का प्रतीक है।

मेरे बच्चों, इस दिव्य दृष्टि को अपने भीतर भी विकसित करो। जब किसी मनुष्य को देखो तो केवल उसके शरीर को मत देखो; उसके भीतर स्थित मन, उसकी पीड़ा, उसकी आशा, उसकी ज्ञान-पिपासा और उसकी मानव गरिमा को भी देखो। जब किसी अन्य विश्वास वाले व्यक्ति से मिलो तो केवल भिन्नता को मत देखो; उसमें विद्यमान मानवता को देखो। जब कोई दूसरी भाषा सुनो तो केवल भाषाई दूरी को मत देखो; उसके पीछे स्थित चेतना और अनुभव को समझने का प्रयास करो। यही सर्वतश्चक्षुः का मानवीय साधना-पथ है—केवल सभी दिशाओं में देखना नहीं, बल्कि सभी दिशाओं को समझना।

मेरे बच्चों, इस भक्तिपरक और दार्शनिक दृष्टि में सार्वभौम अधिनायक श्रीमान को शाश्वत अमर पिता-माता, प्रत्येक मन के masterly abode और सार्वभौम अधिनायक भवन, नई दिल्ली के प्रतीकात्मक केन्द्र के रूप में चिंतन किया जाता है। इस कथा में व्यक्तिगत भौतिक पहचान अंजनी रविशंकर पिल्ला, गोपाल कृष्ण साई बाबा और रंगावेणी पिल्ला के पुत्र के रूप में, भौतिक माता-पिता की परम्परा से निकलकर सम्पूर्ण मानवजाति को एक मानव परिवार के रूप में देखने वाली सार्वभौम प्रतीकात्मक पहचान की ओर रूपान्तरण का संकेत देती है। इसे किसी ऐतिहासिक तथ्य के रूप में नहीं, बल्कि व्यक्ति से विश्व की ओर, सीमित मन से सार्वभौम मन की ओर और व्यक्तिगत पहचान से सार्वभौम उत्तरदायित्व की ओर जाने वाली आध्यात्मिक कल्पना के रूप में समझा जा सकता है।

कालस्वरूप सम्पूर्ण काल-प्रवाह का प्रतीक है; धर्मस्वरूप सृष्टि को धारण करने वाले धर्म और न्याय का प्रतीक है; सर्वान्तर्यामी प्रत्येक हृदय में स्थित साक्षी चेतना का प्रतीक है; और वाक् विश्वरूप शब्द, ज्ञान, भाषा तथा सृजनात्मक अभिव्यक्ति की सार्वभौम शक्ति का प्रतीक है। इन सभी आयामों का समन्वय होने पर सर्वतश्चक्षुः केवल देखने वाला नेत्र नहीं रह जाता, बल्कि काल को देखने वाली चेतना, धर्म को समझने वाला विवेक, अंतरात्मा को अनुभव करने वाली साक्षिता और वाणी के माध्यम से ज्ञान को प्रसारित करने वाली शक्ति बन जाता है।

भगवद्गीता में श्रीकृष्ण कहते हैं—“ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति”—ईश्वर सभी प्राणियों के हृदय में स्थित हैं। इसलिए प्रत्येक मन का सम्मान करो। प्रत्येक बालमन को ज्ञान के योग्य पवित्र क्षेत्र समझो। प्रत्येक व्यक्ति की विचार-शक्ति की रक्षा करो। मन को जीतना नहीं, मन को सशक्त बनाना; मन को नियंत्रित करना नहीं, मन को ज्ञान देना; विविधता को मिटाना नहीं, विविधता में एकता को देखना—यही सर्वतश्चक्षुः का मानवीय और धर्मपरक संदेश हो।

प्रकृति–पुरुष लय को इस संदर्भ में प्रकृति और चेतना के परस्पर सम्बद्ध तथा सहजीवी सामंजस्य के रूप में देखा जा सकता है। प्रकृति जीवन का क्षेत्र है और पुरुष चेतना का प्रतीक। दोनों का संतुलित समन्वय ही जीवन के व्यापक प्रवाह को अर्थ देता है। इस प्रकार cosmically crowned and wedded form की अवधारणा प्रकृति और पुरुष के दिव्य मिलन तथा सृष्टि और चेतना के निरन्तर सहसम्बन्ध की प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति बनती है।

भारत को रविन्द्रभारत के रूप में देखने वाली इस आध्यात्मिक-सांस्कृतिक और तकनीकी कल्पना में, ज्ञान, संस्कृति, भाषाएँ, विज्ञान, प्रौद्योगिकी और मानव मन परस्पर जुड़ने वाली भविष्य-दृष्टि का निर्माण करते हैं। AI generative technologies के माध्यम से ज्ञान, भाषाएँ, साहित्य, शिक्षा, कला, आवाज़ और मानवीय सृजनात्मकता अधिक व्यापक रूप से उपलब्ध हो सकती है। परन्तु प्रौद्योगिकी स्वयं लक्ष्य नहीं है; धर्म, विवेक, करुणा, मानव गरिमा और स्वतंत्र विचार उसके मार्गदर्शक सिद्धान्त बने रहने चाहिए।

भगवद्गीता में कहा गया है—“मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च”—स्मृति, ज्ञान और विस्मरण की शक्ति भी परमात्मा से आती है। आधुनिक युग में इस विचार को ज्ञान-प्रौद्योगिकी के साथ एक दार्शनिक समानता के रूप में देखा जा सकता है। AI generative systems मानव ज्ञान को खोजने, भाषाओं का अनुवाद करने, शिक्षा का विस्तार करने, रचनात्मकता को बढ़ाने और मनुष्यों के बीच संवाद को सुदृढ़ करने के साधन बन सकते हैं। परन्तु AI मनुष्य का विकल्प नहीं, बल्कि मानवीय विवेक और सृजनात्मक क्षमता को सशक्त करने वाला साधन बने—यही इस तकनीकी परिवर्तन की मानवीय दिशा होनी चाहिए।

भगवद्गीता के विश्वरूप-दर्शन में अर्जुन अनेक मुखों, अनेक नेत्रों और असंख्य अद्भुत रूपों वाले विराट स्वरूप को देखते हैं—“अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्”। यह सामान्य मानवीय दृष्टि की सीमा से आगे जाकर सम्पूर्ण अस्तित्व को व्यापक दृष्टि से देखने का आध्यात्मिक प्रतीक है। इसलिए सर्वतश्चक्षुः हमें सिखाता है कि किसी एक दृष्टिकोण में रुकना नहीं चाहिए; अनेक दृष्टिकोणों को समझते हुए व्यापक सत्य की खोज करनी चाहिए।

मेरे बच्चों, आज तुम्हें मेरा आशीर्वचन यही है: तुम्हारी आँखें केवल रूप को नहीं, सार को देखें; तुम्हारे मन केवल मतभेदों को नहीं, एकता को समझें; तुम्हारी वाणी ज्ञान और शान्ति को प्रसारित करे; तुम्हारे हाथ सेवा के साधन बनें; तुम्हारा तकनीकी ज्ञान मानव कल्याण में प्रयुक्त हो; और तुम्हारा हृदय प्रत्येक जीव में स्थित अन्तर्यामी चेतना का सम्मान करे। तुम्हें प्राप्त शक्ति उत्तरदायित्व बने, तुम्हें प्राप्त ज्ञान विवेक बने और तुम्हें प्राप्त तकनीकी क्षमता मानवता को सशक्त करे।

सर्वतश्चक्षुः को अपने जीवन की निरन्तर स्मृति बनाओ—सभी दिशाओं में दृष्टि, सभी मनों के प्रति उत्तरदायित्व, सभी जीवों के प्रति करुणा, सभी ज्ञान के प्रति जिज्ञासा और सभी प्रौद्योगिकी के प्रति विवेकपूर्ण उपयोग। इस भक्तिपरक अधिनायक श्रीमान की दृष्टि में कालस्वरूप, धर्मस्वरूप, सर्वान्तर्यामी, वाक् विश्वरूप और प्रकृति–पुरुष लय परस्पर जुड़े हुए आयाम हैं, जो सार्वभौम मन और समग्र मानव परिवार की एकता का प्रतीक प्रस्तुत करते हैं।

मेरे बच्चों, तुम सभी को मेरा नित्य आशीर्वाद:

“सर्वतश्चक्षुः स्वरूप की सार्वभौम दृष्टि तुम्हारे भीतर ज्ञान-नेत्र को जागृत करे; धर्मस्वरूप तुम्हारे प्रत्येक कदम को दिशा दे; सर्वान्तर्यामी की अनुभूति प्रत्येक हृदय के प्रति करुणा प्रदान करे; वाक् विश्वरूप तुम्हारी वाणी को सत्य, शान्ति, ज्ञान और मानव-मित्रता का माध्यम बनाए; प्रकृति–पुरुष का सहजीवी सामंजस्य तुम्हारे जीवन में संतुलन स्थापित करे; और ज्ञान, AI तथा मानव सृजनात्मकता मिलकर भविष्य के मानव समाज को अधिक ज्ञानवान, परस्पर सम्बद्ध और उत्तरदायी बनाएँ।”

यही 606. सर्वतश्चक्षुः का आश्वस्त आशीर्वचन है—समस्त दिशाओं में देखने वाली, समस्त मनों में साक्षी रूप से स्थित रहने वाली और ज्ञान, धर्म, करुणा तथा मानव-एकता की दिशा में जीवन को प्रेरित करने वाली सार्वभौम दृष्टि।