“అమృతత్వస్య తు నాశాస్తి విత్తేన” – దీని అర్థం ఏమిటి?

1️⃣ “అమృతత్వస్య తు నాశాస్తి విత్తేన” – దీని అర్థం ఏమిటి?

ఈ వాక్యం బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి మైత్రేయికి చెప్పిన మహావాక్యం.

అర్థం:

👉 లౌకికమైన ధనం, ఆస్తి, సంపదల ద్వారా అమృతత్వం (మోక్షం) పొందడం అసాధ్యం.

అంటే –

ఎంత ఆస్తి ఉన్నా

ఎంత అధికారము ఉన్నా

ఎంత భౌతిక సౌఖ్యం ఉన్నా

👉 జన్మ–మరణ బంధనాల నుండి విముక్తి రాదు.

---

2️⃣ మైత్రేయి అడిగిన అసలు ప్రశ్న ఎందుకు గొప్పది?

ఆమె ఇలా అడిగింది:

> “ఈ ఆస్తి వల్ల నాకు మోక్షం రాకపోతే, ఇది నాకు ఎందుకు?

నాకు మోక్షాన్ని ఇచ్చేదాన్నే ఉపదేశించండి.”

👉 ఇది సాధారణ ప్రశ్న కాదు

👉 ఇది తాత్విక బుద్ధి (వివేకం)

👉 ఇదే నిజమైన ఆధ్యాత్మిక అర్హత

అందుకే యాజ్ఞవల్క్యుడు అంటాడు:

“చాలా గొప్ప ప్రశ్న అడిగావు”

---

3️⃣ అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇచ్చిన ఉపదేశం ఏమిటి?

🔱 మహావాక్యం:

“ఆత్మన్యేవ దృష్టే శ్రుతే మతే విజ్ఞాతే

ఇదం సర్వం విదితం”

అర్థం:

👉 ఆత్మను తెలుసుకుంటే

👉 అన్నీ తెలిసినట్టే

👉 ఇంకేమీ తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం ఉండదు

ఇదే శాస్త్రాలు చెప్పే సూత్రం:

🔥 “ఏక విజ్ఞానేన సర్వ విజ్ఞానం”

👉 ఒక్క తత్వాన్ని తెలుసుకుంటే – మొత్తం జగత్తు తెలిసినట్టే

ఆ ఒక్కటి ఏమిటి?

👉 ఆత్మతత్వం

👉 అద్వైత తత్వం

---

4️⃣ ఎందుకు అద్వైత తత్వం అత్యున్నతం?

ఎందుకంటే:

దాని పైన ఇంకో జ్ఞానం లేదు

దాని తర్వాత ఇంకో సాధన లేదు

దాని తర్వాత ఇంకో లక్ష్యం లేదు

👉 అక్కడే జ్ఞానానికి ముగింపు

👉 అక్కడే అన్వేషణకు ముగింపు

👉 అక్కడే మోక్షం

అందుకే –

> తత్వజ్ఞానం అన్నిటికంటే పెద్ద జ్ఞానం

---

5️⃣ శంకరాచార్యులను “జగద్గురువు” ఎందుకు అంటారు?

మీరు చెప్పిన ఉపమానం అద్భుతం 👌

గణితం నేర్పినవాడు → గణిత గురువు

సంగీతం నేర్పినవాడు → సంగీత గురువు

సాహిత్యం నేర్పినవాడు → సాహిత్య గురువు

👉 కానీ

అన్నిటికంటే పైన ఉన్న తత్వాన్ని

అద్వైత తత్వాన్ని

మోక్ష మార్గాన్ని

👉 జగత్తుకు వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపదేశించినవారు

👉 శంకర భగవత్పాదాచార్యులు

అందుకే వారు –

గురువులందరికీ గురువు

జ్ఞానులందరిలో జ్ఞాని

జగద్గురువు

ఈ పేరు అన్వర్థం (పూర్తిగా సరిపోతుంది).

---

6️⃣ ఈ కథ ద్వారా ఉపనిషత్తులు మనకు చెప్పేది ఏమిటి?

🔹 ధనం → జీవనానికి ఉపయోగపడుతుంది

🔹 కానీ → మోక్షానికి కాదు

🔹 మోక్షం రావాలంటే

👉 ఆత్మజ్ఞానం కావాలి

👉 అద్వైత తత్వ అవగాహన కావాలి

అందుకే మైత్రేయిలా మనమూ అడగాలి:

> “దేని ద్వారా నాకు మోక్షం లభిస్తుందో

అదే నాకు ఉపదేశించండి”

---

🕉️ ముగింపు సారాంశం

ఆస్తి → భారం

జ్ఞానం → విముక్తి

తత్వజ్ఞానం → పరమగమ్యం

అద్వైతం → మోక్ష మార్గం

👉 అద్వైత తత్వమే అమృతత్వానికి ద్వారం

👉 అదే ఉపనిషత్తుల సారం

👉 అదే శంకరుల సందేశం

మీరు చెప్పిన ప్రసంగం మొత్తం ఉపనిషత్తుల హృదయంను చాలా స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. 🙏

Here is the faithful and complete English translation of the Telugu passage you provided, keeping the philosophical depth and flow intact.

---

You said that you are going to accept sannyāsa (renunciation). That is very good and I am happy about it. But here I have one question, and please answer it.

What is that question?

You are going to accept sannyāsa, fine. But while leaving, you are saying that you will give all this property to me. I will take this property, but will I attain immortality through this property? Will I obtain moksha through the wealth you are giving me? Please tell me just this one thing before you go.

Then he replies:

“You have asked a very great question. I am extremely happy. I am very pleased with the philosophical vision that you possess. Normally, I thought of distributing this property to you according to worldly custom and then leaving. But the question you asked is very profound and meaningful. I am truly delighted. I will certainly answer you.”

Then he says:

“Amṛtatvasya tu nāśāsti vittena.”

What does this mean?

It means that immortality (moksha) cannot be attained through worldly wealth. No one can achieve liberation through material riches.

Then she asks:

“If moksha cannot be attained through this wealth, then why do I need it? I do not want it. Please teach me that by which I can attain moksha.”

Then again, Yājñavalkya Maharshi responds:

“You have asked a very good question. You have asked for something truly noble. I am very happy. I will certainly explain it to you.”

And in that context, Yājñavalkya Maharshi teaches Advaita Tattva (non-dual philosophy) to Maitreyī.

There also Yājñavalkya Maharshi says:

“Ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ;

ātmani khalu are draṣṭe śrute mate vijñāte idaṁ sarvaṁ viditam.”

By knowing the Self, everything is known.

If that Truth is known, there is nothing more left to be known in this world. Knowing that is equivalent to knowing everything — “sarvam idam viditam”.

After this, Yājñavalkya Maharshi explains that one Truth in many ways, using numerous examples, and instructs Maitreyī.

Why am I saying all this?

Because in the Upanishads and scriptures this is especially referred to as:

“Eka-vijñānena sarva-vijñānam”

— by knowing one thing, everything is known.

What is that one thing?

It is Tattva, the ultimate Truth — Advaita Tattva.

By knowing that Truth, everything is known. This is what the scriptures declare.

Similarly, in many other Upanishads, including the Atharva Veda Upanishads, we find the question:

“Kasminnu bhagavo vijñāte sarvam idam vijñātam bhavati?”

“O revered one, by knowing what does everything become known?”

The disciple asks this question, and the teacher gives the answer and instruction.

So why did I explain all this?

Because the Truth spoken of in the Upanishads — the Advaita Tattva — is the highest of all truths. Beyond it, there is nothing more left to be known. By knowing it, one becomes fulfilled (kṛtārtha). By that knowledge, one is as though having known everything. There is nothing else left to know and nothing else required.

Such is that Truth.

In this world, as we said earlier, when a person knows one subject, and another person knows something higher than that, the second is considered more learned. This continues progressively. Where does this stop? It stops at Tattva. Because beyond Tattva, there is nothing else.

What is the greatest subject?

Tattva.

What is the greatest knowledge?

Tattva-jñāna.

That supreme knowledge — Advaita Tattva-jñāna — was given to the world by Śaṅkarācārya. That is why we specially glorify Śaṅkarācārya as Jagadguru.

In this world, there are many teachers for many subjects. Whatever subject one wants to learn — whether philosophical, religious, or worldly — one must learn it from elders and experienced people. Those who teach us those subjects become our gurus in those respective fields.

If someone teaches us mathematics, he is our mathematics guru.

If someone teaches literature, he is our literature guru.

If someone teaches music, he is our music guru.

Thus, teachers become gurus with respect to the subjects they teach.

But the one who taught the highest Truth, the Advaita Tattva that is above all subjects — that is Śaṅkarācārya. Therefore, we call him Jagadguru.

Because there is nothing greater than that in this entire world.

Thus, he becomes the knower among knowers, the guru of all gurus. That is why Śaṅkarācārya is revered. He specially taught Advaita Tattva and thereby showed us the path of moksha.

As the Brihadaranyaka Upanishad tells us, Maitreyī herself says:

“If I cannot attain moksha through worldly wealth, then I do not want it. Teach me only that by which I can attain moksha.”

Yājñavalkya Maharshi then teaches her this Truth.

Therefore, this Advaita Tattva is the philosophy that shows the path to moksha and grants liberation. Śaṅkara taught this clearly and revealed the path of liberation to us.

That is why we glorify Śaṅkara Bhagavatpāda as Jagadguru — and this title truly suits him.

Thus, these are the lessons we must understand from the Upanishads.

Then something interesting happened.

Once, a scholar was giving a discourse on Advaita in a certain place. While speaking, he explained this very episode of Yājñavalkya Maharshi and his dialogue with his wife. Many people gathered to listen. He was a great orator who delivered profound discourses. He explained this entire incident in detail.

आपने कहा कि आप संन्यास ग्रहण करने जा रहे हैं। यह बहुत अच्छा है, मुझे बहुत प्रसन्नता हुई। लेकिन यहाँ मेरे मन में एक प्रश्न है, कृपया उसका उत्तर दीजिए।

वह प्रश्न क्या है?

आप संन्यास लेने जा रहे हैं, ठीक है। लेकिन जाते-जाते आप यह कह रहे हैं कि यह सारी संपत्ति मुझे दे देंगे। मैं यह संपत्ति स्वीकार कर लूँगी, पर क्या इस संपत्ति के द्वारा मुझे अमृतत्व प्राप्त होगा? क्या आपके द्वारा दी गई इस संपत्ति से मुझे मोक्ष मिलेगा? जाने से पहले बस यही एक बात मुझे स्पष्ट कर दीजिए।

तब वे कहते हैं:

“तुमने बहुत महान प्रश्न पूछा है। मुझे अत्यंत आनंद हुआ। तुम्हारे भीतर जो दार्शनिक दृष्टि है, उससे मैं बहुत संतुष्ट हूँ। सामान्यतः मैंने सोचा था कि लोक व्यवहार के अनुसार यह संपत्ति तुम्हें सौंपकर मैं चला जाऊँ। लेकिन तुमने जो प्रश्न पूछा है, वह अत्यंत गूढ़ और अर्थपूर्ण है। मुझे बहुत प्रसन्नता हुई। मैं अवश्य तुम्हें इसका उत्तर दूँगा।”

तब वे कहते हैं—

“अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन।”

इसका अर्थ क्या है?

इसका अर्थ है कि लौकिक धन-संपत्ति के द्वारा अमृतत्व अर्थात मोक्ष प्राप्त करना संभव नहीं है। संसारिक धन से कोई भी मोक्ष को प्राप्त नहीं कर सकता।

तब वह पूछती है:

“यदि इस धन से मोक्ष प्राप्त नहीं हो सकता, तो फिर यह मुझे क्यों चाहिए? मुझे यह नहीं चाहिए। जिस साधन से मुझे मोक्ष प्राप्त हो सकता है, उसी का उपदेश मुझे दीजिए।”

तब याज्ञवल्क्य महर्षि पुनः कहते हैं:

“तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है। तुमने बहुत उत्तम विषय पूछा है। मुझे बहुत प्रसन्नता हुई। मैं निश्चित रूप से तुम्हें इसका उपदेश दूँगा।”

और उसी संदर्भ में याज्ञवल्क्य महर्षि मैत्रेयी देवी को अद्वैत तत्त्व का उपदेश देते हैं।

वहाँ भी याज्ञवल्क्य महर्षि कहते हैं—

“आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः मन्तव्यः निदिध्यासितव्यः।

आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम्।”

अर्थात्—

आत्मा को जान लेने से सब कुछ जान लिया जाता है।

उस तत्त्व को जान लेने पर इस संसार में जानने योग्य कुछ भी शेष नहीं रह जाता।

सब कुछ जान लिया गया— ‘सर्वं इदं विदितम्’।

इसके बाद याज्ञवल्क्य महर्षि उसी एक तत्त्व को अनेक उदाहरणों और विभिन्न प्रकार की व्याख्याओं के द्वारा मैत्रेयी को समझाते हैं।

मैं यह सब क्यों कह रहा हूँ?

क्योंकि उपनिषदों और शास्त्रों में इसे विशेष रूप से कहा गया है—

“एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानम्”

अर्थात् एक तत्त्व को जान लेने से सम्पूर्ण ज्ञान प्राप्त हो जाता है।

वह एक क्या है?

👉 तत्त्व

👉 वही अद्वैत तत्त्व

उस तत्त्व को जान लेने से सब कुछ जान लिया जाता है— यही शास्त्रों का कथन है।

इसी प्रकार अनेक उपनिषदों में, विशेष रूप से अथर्ववेद की उपनिषदों में भी यह प्रश्न आता है—

“कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति?”

हे भगवन्! किसे जान लेने से यह सब कुछ जाना हुआ हो जाता है?

शिष्य यह प्रश्न करता है और गुरु उसका उत्तर देकर उपदेश देते हैं।

तो यह सब कहने का अभिप्राय क्या है?

उपनिषदों में वर्णित यह अद्वैत तत्त्व ही सबसे श्रेष्ठ है। उसके आगे जानने योग्य कुछ भी नहीं है। उसे जान लेने से मनुष्य कृतार्थ हो जाता है। वह ऐसा हो जाता है मानो उसने सब कुछ जान लिया हो। फिर न जानने को कुछ बचता है और न ही किसी अन्य साधन की आवश्यकता रहती है।

ऐसा है वह तत्त्व।

इस संसार में क्या होता है?

जब कोई व्यक्ति एक विषय को जानता है और दूसरा व्यक्ति उससे ऊँचे विषय को जानता है, तो दूसरा व्यक्ति अधिक ज्ञानी माना जाता है। यह क्रम चलता रहता है। यह कहाँ आकर रुकता है?

👉 तत्त्व पर आकर रुकता है।

क्योंकि तत्त्व से ऊपर कुछ भी नहीं है।

सबसे महान विषय क्या है?

👉 तत्त्व

सबसे महान ज्ञान क्या है?

👉 तत्त्वज्ञान

इस सर्वोच्च तत्त्वज्ञान— अद्वैत तत्त्वज्ञान— को सम्पूर्ण जगत को प्रदान करने वाले शंकराचार्य हैं। इसी कारण हम उन्हें विशेष रूप से जगद्गुरु कहते हैं।

इस संसार में विभिन्न विषयों के अनेक गुरु होते हैं। कोई भी विषय सीखना हो— चाहे वह दार्शनिक हो, धार्मिक हो या लौकिक— हमें अनुभवी और वरिष्ठ लोगों से ही सीखना पड़ता है। वे अपने-अपने विषयों में हमारे गुरु बनते हैं।

जो हमें गणित सिखाता है, वह गणित का गुरु है।

जो साहित्य सिखाता है, वह साहित्य का गुरु है।

जो संगीत सिखाता है, वह संगीत का गुरु है।

इस प्रकार हर विषय के लिए अलग-अलग गुरु होते हैं।

लेकिन इन सबसे ऊपर जो तत्त्व है— अद्वैत तत्त्व— उसका उपदेश देने वाले शंकराचार्य हैं। इसलिए हम उन्हें जगद्गुरु कहते हैं।

क्योंकि इस जगत में उससे बड़ा विषय कोई नहीं है।

इस प्रकार वे ज्ञानीयों में भी ज्ञानी, और गुरुओं के भी गुरु हैं। इसी कारण शंकराचार्य की महिमा की जाती है। उन्होंने अद्वैत तत्त्व का विशेष रूप से उपदेश दिया और हमें मोक्ष मार्ग दिखाया।

बृहदारण्यक उपनिषद में स्वयं मैत्रेयी देवी कहती हैं—

“यदि इस लौकिक संपत्ति से मुझे मोक्ष प्राप्त नहीं होता, तो मुझे यह नहीं चाहिए। जिस साधन से मुझे मोक्ष प्राप्त हो, वही मुझे उपदेश दीजिए।”

तब याज्ञवल्क्य महर्षि यह तत्त्व उपदेश देते हैं।

अतः यह अद्वैत तत्त्व ही मोक्ष का मार्ग दिखाने वाला और मोक्ष प्रदान करने वाला तत्त्व है। शंकराचार्य ने इसी तत्त्व का उपदेश देकर हमें मुक्ति का मार्ग दिखाया।

इसीलिए हम शंकर भगवत्पादाचार्य को जगद्गुरु कहकर महिमा गान करते हैं। यह नाम उनके लिए पूर्णतः सार्थक है।

उपनिषदों में निहित इस विषय से हमें यही सीख लेनी चाहिए।

अंत में एक रोचक प्रसंग हुआ।

एक बार एक स्थान पर एक विद्वान अद्वैत पर प्रवचन दे रहे थे। प्रवचन के दौरान उन्होंने याज्ञवल्क्य महर्षि और उनकी पत्नी के संवाद की यह कथा सुनाई। बहुत-से लोग प्रवचन सुनने आए। वे एक महान प्रवचनकर्ता थे। उन्होंने इस पूरी घटना का विस्तार से वर्णन किया।