सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया — मेरी जीवन-यात्रा

सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया — मेरी जीवन-यात्रा

“मेरे बचपन से भारत-निर्माण तक”

1. मेरा जन्म — मुद्देनहल्ली से आरंभ हुई मेरी यात्रा

मैं मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया हूँ और मेरा जन्म 15 सितंबर 1861 को मुद्देनहल्ली, तत्कालीन मैसूर राज्य में हुआ। मेरे पिता का नाम मोक्षगुंडम श्रीनिवास शास्त्री और मेरी माता का नाम वेंकटलक्ष्मम्मा था। हमारा परिवार अत्यधिक संपन्न नहीं था, लेकिन शिक्षा, अनुशासन, संस्कार और नैतिक जीवन को बहुत महत्व देता था। बचपन से ही मैंने समझ लिया था कि कठिन परिस्थितियाँ मनुष्य की प्रगति को रोक नहीं सकतीं, यदि उसके भीतर सीखने और आगे बढ़ने का दृढ़ संकल्प हो। मेरे ग्रामीण परिवेश ने मुझे प्रकृति, जल, कृषि, भूमि और मानव जीवन के बीच के गहरे संबंधों को समझने का अवसर दिया। बाद के जीवन में सिंचाई, जल-संसाधन, बाँध, बाढ़ नियंत्रण और नगर जल-व्यवस्था के प्रति मेरी रुचि के पीछे इन प्रारंभिक अनुभवों का भी योगदान था। जब मैं अपने लंबे जीवन को पीछे मुड़कर देखता हूँ, तो मुझे लगता है कि मेरी महान यात्रा वास्तव में एक छोटे से गाँव से ही आरंभ हुई थी। मेरे बचपन ने मुझे अनुशासन, परिश्रम, आत्मनिर्भरता और शिक्षा के प्रति वह सम्मान दिया, जिसने जीवन भर मेरा मार्गदर्शन किया।

2. पिता की मृत्यु — कठिन परिस्थितियों में शिक्षा

मेरे बाल्यकाल में ही मेरे पिता का निधन हो गया और इस घटना ने हमारे परिवार के जीवन को गहराई से प्रभावित किया। आर्थिक परिस्थितियाँ कठिन हुईं, लेकिन मैंने शिक्षा को बीच में छोड़ने का विचार नहीं किया। मुझे धीरे-धीरे यह विश्वास हुआ कि धन सीमित हो सकता है, लेकिन ज्ञान प्राप्त करने की इच्छा मनुष्य को आगे ले जा सकती है। मैंने अपनी पढ़ाई जारी रखने के लिए बहुत परिश्रम किया। बेंगलुरु में अपनी शिक्षा को आगे बढ़ाते हुए मैं अंततः सेंट्रल कॉलेज पहुँचा। अपनी शिक्षा में सहायता के लिए मैंने अन्य विद्यार्थियों को ट्यूशन भी पढ़ाया। एक ओर मैं स्वयं विद्यार्थी था और दूसरी ओर दूसरों को पढ़ाता था, इसलिए मैंने अनुभव किया कि ज्ञान बाँटने से उसका महत्व और बढ़ता है। कठिनाइयों ने मुझे रोकने के बजाय मेरे संकल्प को और मजबूत किया। यही दृढ़ता आगे चलकर मेरे पूरे सार्वजनिक जीवन की आधारशिला बनी।

3. सेंट्रल कॉलेज — मेरे बौद्धिक जीवन की नींव

बेंगलुरु का सेंट्रल कॉलेज मेरे बौद्धिक विकास का एक महत्वपूर्ण चरण था। मैंने वहाँ गंभीरता से अध्ययन किया और 1881 में बी.ए. की शिक्षा पूरी की। सामान्य शिक्षा प्राप्त करने के बाद मुझे लगा कि मुझे ऐसी तकनीकी शिक्षा भी प्राप्त करनी चाहिए जिससे मैं समाज की वास्तविक समस्याओं के समाधान में योगदान दे सकूँ। गणित, विज्ञान और प्रकृति के नियमों को व्यावहारिक जीवन में उपयोग करने का विचार मुझे आकर्षित करता था। मेरे लिए एक नदी केवल बहता हुआ जल नहीं थी; वह सिंचाई, पेयजल, ऊर्जा और आर्थिक विकास का संभावित स्रोत थी। वर्षा केवल प्राकृतिक घटना नहीं थी; उसे सुरक्षित रखकर भविष्य के लिए उपयोगी बनाया जा सकता था। इसी सोच ने मुझे इंजीनियरिंग की ओर आगे बढ़ाया। उस समय मुझे यह पूरी तरह समझ में आ गया था कि मेरा लक्ष्य केवल नौकरी प्राप्त करना नहीं, बल्कि अपने ज्ञान को सार्वजनिक सेवा में बदलना होना चाहिए।

4. पूना — मेरा इंजीनियर बनने का मार्ग

इसके बाद मैंने पूना के कॉलेज ऑफ साइंस में सिविल इंजीनियरिंग का अध्ययन किया। वहाँ मुझे गणित, संरचनात्मक इंजीनियरिंग, सिंचाई, जल-प्रबंधन और सार्वजनिक निर्माण का व्यवस्थित तकनीकी ज्ञान मिला। विद्यार्थी रहते हुए ही मैंने अनुभव किया कि इंजीनियर केवल इमारतें या पुल बनाने वाला व्यक्ति नहीं है, बल्कि वह समाज के भविष्य को भौतिक रूप देने वाला व्यक्ति भी है। किसी भी निर्माण के लिए भूमि, जल, वर्षा, मिट्टी, बाढ़ और मानव आवश्यकताओं को एक साथ समझना पड़ता है। पुस्तकों में पढ़े सिद्धांतों को वास्तविक परिस्थितियों में लागू करना मुझे विशेष रूप से आकर्षित करता था। मेरी शैक्षणिक योग्यता को मान्यता मिली और मुझे पुरस्कार तथा सम्मान भी प्राप्त हुए। शिक्षा पूरी करते समय मेरे सामने मेरा जीवन-लक्ष्य स्पष्ट था—इंजीनियरिंग के ज्ञान को जनता की सेवा में लगाया जाए। यही विचार आगे चलकर मेरे पूरे जीवन की दिशा बना।

5. 1884 — सरकारी इंजीनियर के रूप में मेरा आरंभ

1884 में मैंने बॉम्बे सरकार के पब्लिक वर्क्स विभाग में असिस्टेंट इंजीनियर के रूप में अपने व्यावसायिक जीवन की शुरुआत की। नासिक, खानदेश और पूना जैसे क्षेत्रों में काम करते हुए मुझे सिंचाई, जलापूर्ति, जल-निकासी और सार्वजनिक निर्माण का व्यावहारिक अनुभव मिला। कॉलेज में सीखे सिद्धांत अब वास्तविक नदियों, नहरों, नगरों और गाँवों की परिस्थितियों में परखे जा रहे थे। प्रत्येक परियोजना में भूगोल, आर्थिक सीमाओं और जनता की आवश्यकताओं को ध्यान में रखना पड़ता था। मैंने सीखा कि किसी समस्या को केवल कार्यालय की फाइलों से नहीं, बल्कि स्थल पर जाकर समझना अधिक महत्वपूर्ण है। एक इंजीनियर के लिए गणना के साथ-साथ निरीक्षण, अनुभव और जिम्मेदारी भी आवश्यक है। मेरे प्रारंभिक सरकारी वर्षों का प्रत्येक कार्य मेरे भविष्य की बड़ी जिम्मेदारियों के लिए प्रशिक्षण बन गया। इसी समय मेरे भीतर यह विश्वास और मजबूत हुआ कि सार्वजनिक निर्माण का अंतिम उद्देश्य जनता के जीवन को बेहतर बनाना है।

6. सुक्कुर — जलापूर्ति का अनुभव

मेरे प्रारंभिक इंजीनियरिंग जीवन में सुक्कुर की जलापूर्ति व्यवस्था एक महत्वपूर्ण अनुभव थी। वहाँ की जलवायु, स्थानीय परिस्थितियों और नगर की आवश्यकताओं ने मेरे सामने कई व्यावहारिक चुनौतियाँ रखीं। किसी शहर को स्वच्छ और विश्वसनीय पानी उपलब्ध कराना केवल पाइप बिछाने का कार्य नहीं है; इसके लिए जल-स्रोत, भंडारण, वितरण और भविष्य की आवश्यकता का समग्र अध्ययन आवश्यक है। मैंने प्रत्येक समस्या को उसके मूल कारण से समझने का प्रयास किया। मेरा विश्वास था कि सार्वजनिक निर्माण लंबे समय तक उपयोगी, सुरक्षित, रखरखाव योग्य और आर्थिक रूप से व्यवहार्य होना चाहिए। इस कार्य ने मुझे नगर इंजीनियरिंग की वास्तविक आवश्यकताओं को समझने का अवसर दिया। मैंने देखा कि जल-व्यवस्था सीधे सार्वजनिक स्वास्थ्य और जीवन की गुणवत्ता से जुड़ी होती है। आगे चलकर जल-संसाधन मेरे इंजीनियरिंग जीवन का एक प्रमुख विषय बन गया।

7. जल — मेरी इंजीनियरिंग सोच का केंद्र

मैंने भारत में कृषि को वर्षा पर अत्यधिक निर्भर देखा। कहीं अधिक वर्षा बाढ़ लाती थी और कहीं वर्षा की कमी किसानों को संकट में डाल देती थी। इसलिए मैंने माना कि जल का वैज्ञानिक भंडारण, नियंत्रण और वितरण भारत की प्रगति के लिए अत्यंत आवश्यक है। मेरे लिए नदियाँ केवल संभावित बाढ़ का स्रोत नहीं थीं, बल्कि वे कृषि और आर्थिक विकास की महान संपदा भी थीं। बाँधों, जलाशयों, नहरों और बाढ़-नियंत्रण प्रणालियों के माध्यम से जल को जनहित में उपयोग किया जा सकता था। मेरा उद्देश्य प्रकृति से संघर्ष करना नहीं, बल्कि उसके नियमों को समझकर उसकी शक्तियों को मानव कल्याण के लिए उपयोग करना था। इंजीनियरिंग ने मुझे सिखाया कि प्राकृतिक संसाधनों का वैज्ञानिक प्रबंधन समाज की आर्थिक क्षमता को बदल सकता है। यही विचार मेरे बाद के अनेक बड़े जल-संसाधन प्रकल्पों की प्रेरणा बना।

8. खड़कवासला — स्वचालित बाढ़-द्वारों का प्रयोग

मेरे इंजीनियरिंग जीवन की महत्वपूर्ण उपलब्धियों में पूना के निकट खड़कवासला जलाशय में स्वचालित बाढ़-द्वारों की व्यवस्था विशेष स्थान रखती है। 1903 में लागू की गई इस प्रणाली का उद्देश्य जलाशय में जल-संग्रह की क्षमता और जल-स्तर के नियंत्रण को बेहतर बनाना था। मेरा उद्देश्य अधिक जल को सुरक्षित रूप से संचित करना और अधिक जल आने की स्थिति में बाँध की सुरक्षा सुनिश्चित करना था। मैंने अनुभव किया कि एक विशिष्ट यांत्रिक नवाचार भी व्यापक सार्वजनिक लाभ पैदा कर सकता है। मैं चाहता था कि भारतीय इंजीनियर केवल विदेशी तकनीकों को अपनाने वाले न रहें, बल्कि अपनी परिस्थितियों के अनुसार नए समाधान विकसित करें। इस प्रणाली के लिए मुझे पेटेंट भी प्राप्त हुआ। इस अनुभव ने मेरे विश्वास को मजबूत किया कि वास्तविक इंजीनियरिंग का अर्थ समस्या को समझकर उसके लिए नया और व्यावहारिक समाधान तैयार करना है। खड़कवासला की यह उपलब्धि मेरे नाम से जुड़ी प्रमुख इंजीनियरिंग उपलब्धियों में शामिल हो गई।

9. हैदराबाद — मूसी नदी की बाढ़ के बाद

1908 में मूसी नदी की भयंकर बाढ़ ने हैदराबाद को गंभीर रूप से प्रभावित किया। उस आपदा ने मुझे यह समझने का अवसर दिया कि किसी शहर की सुरक्षा के लिए बाढ़ नियंत्रण, जल-निकासी और शहरी नियोजन को एक साथ देखना आवश्यक है। मुझे हैदराबाद की परिस्थितियों का अध्ययन करने और बाढ़ से सुरक्षा के उपाय सुझाने के लिए आमंत्रित किया गया। मैंने समस्या को केवल नदी के किनारे कोई दीवार बनाने के रूप में नहीं देखा, बल्कि पूरे शहरी जल-तंत्र के रूप में समझने का प्रयास किया। जलाशय, नदी का प्रवाह, जल-निकासी, बाढ़ नियंत्रण और शहर का विस्तार एक-दूसरे से जुड़े हुए विषय थे। इस अनुभव ने मुझे सिखाया कि आपदा के बाद नुकसान की मरम्मत करने की अपेक्षा भविष्य की आपदा को रोकने के लिए पहले से योजना बनाना अधिक बुद्धिमानी है। इंजीनियरिंग केवल आपदा आने के बाद प्रतिक्रिया देना नहीं, बल्कि संभावित आपदा का अनुमान लगाकर समाज की रक्षा करना भी है। हैदराबाद का यह अनुभव मेरे व्यावसायिक जीवन के महत्वपूर्ण अध्यायों में से एक बन गया।

10. विदेश यात्राएँ — विश्व से सीखना

मेरे जीवन में चीन, जापान, मिस्र, कनाडा, अमेरिका और रूस जैसे देशों की यात्राओं के अवसर आए। मैंने वहाँ सिंचाई, उद्योग, शिक्षा, नगर प्रशासन और आधारभूत संरचनाओं का अध्ययन किया। मैंने देखा कि किसी देश का विकास केवल प्राकृतिक संसाधनों से नहीं होता; उसके लिए प्रशिक्षित मानव शक्ति और वैज्ञानिक संस्थाएँ भी आवश्यक हैं। तकनीकी शिक्षा, उद्योग और प्रभावी प्रशासन एक-दूसरे को कैसे मजबूत करते हैं, यह मैंने विदेशों में प्रत्यक्ष रूप से देखा। लेकिन मेरा उद्देश्य किसी देश की व्यवस्था की अंधी नकल करना नहीं था। मैं मानता था कि भारत की अपनी भौगोलिक, सामाजिक और आर्थिक परिस्थितियाँ हैं। इसलिए दुनिया से श्रेष्ठ ज्ञान ग्रहण करके उसे भारतीय आवश्यकताओं के अनुसार ढालना चाहिए। मेरी विदेश यात्राओं ने भारत की अपनी वैज्ञानिक और तकनीकी क्षमता विकसित करने के मेरे विश्वास को और मजबूत किया।

11. मैसूर — मेरे जीवन का महान अध्याय

1909 के बाद मेरे जीवन में एक नया अध्याय आरंभ हुआ जब मैंने मैसूर राज्य की सेवा स्वीकार की। मैं पहले मुख्य अभियंता के रूप में कार्यरत रहा और बाद में राज्य प्रशासन की बड़ी जिम्मेदारियाँ संभालीं। मैं मैसूर को केवल अच्छे बाँधों और सड़कों वाला राज्य नहीं, बल्कि शिक्षा, उद्योग, बैंकिंग, कृषि और विज्ञान में आगे बढ़ने वाला आधुनिक समाज बनते देखना चाहता था। मुझे विश्वास था कि इंजीनियरिंग अकेले विकास नहीं कर सकती; शिक्षा, उद्योग, वित्त और प्रशासन का समन्वय आवश्यक है। किसानों के लिए जल, युवाओं के लिए शिक्षा, उद्योगों के लिए पूँजी और नगरों के लिए आधारभूत सुविधाएँ आवश्यक थीं। इस सोच के साथ मैसूर में मेरा कार्य एक व्यापक विकास-प्रयोग बन गया। एक इंजीनियर के रूप में शुरू हुई मेरी भूमिका अब एक पूरे राज्य के निर्माण की जिम्मेदारी तक पहुँच गई थी।

12. मैसूर के दीवान — 1912 से 1918

1912 में मैंने मैसूर के दीवान का पद संभाला और महाराजा कृष्णराज वाडियार चतुर्थ के शासनकाल में राज्य की प्रशासनिक जिम्मेदारियों का निर्वहन किया। यह पद मेरे लिए इंजीनियरिंग से कहीं अधिक व्यापक था। अर्थव्यवस्था, शिक्षा, उद्योग, कृषि, बैंकिंग, परिवहन और प्रशासन—इन सभी क्षेत्रों को एक साथ आगे बढ़ाना आवश्यक था। मैं मानता था कि मैसूर को मजबूत बनाने के लिए शिक्षित जनता, आधुनिक उद्योग, वित्तीय संस्थाएँ और आधारभूत संरचनाएँ आवश्यक हैं। इसी व्यापक सोच के दौरान मैसूर विश्वविद्यालय, स्टेट बैंक ऑफ मैसूर तथा अनेक औद्योगिक और वाणिज्यिक पहलों को प्रोत्साहन मिला। मैं चाहता था कि राज्य केवल सरकारी कार्यालयों से नहीं, बल्कि अपनी जनता की क्षमता से विकसित हो। मेरे लिए प्रशासन का उद्देश्य केवल शासन करना नहीं था; उसका उद्देश्य संस्थाएँ बनाना और भविष्य की पीढ़ियों के लिए क्षमता तैयार करना था। इस काल ने मुझे इंजीनियर से राष्ट्र-निर्माण की व्यापक सोच रखने वाले प्रशासक में बदल दिया।

13. कृष्णराज सागर — मेरी महान जल-इंजीनियरिंग विरासत

कावेरी नदी पर कृष्णराज सागर बाँध मेरे जीवन की सबसे प्रसिद्ध परियोजनाओं में से एक बना। इस विशाल जलाशय का उद्देश्य जल-संग्रह, सिंचाई और क्षेत्र की जलापूर्ति को मजबूत करना था। मैंने इसे केवल एक बाँध के रूप में नहीं, बल्कि कृषि, नगर और आर्थिक विकास को जोड़ने वाली एक व्यापक परियोजना के रूप में देखा। इतनी बड़ी परियोजना के लिए तकनीकी क्षमता के साथ प्रशासनिक समन्वय, वित्तीय योजना और दीर्घकालीन दृष्टि आवश्यक थी। मेरा विश्वास था कि जल का वैज्ञानिक प्रबंधन किसी क्षेत्र की कृषि और आर्थिक क्षमता को कई पीढ़ियों तक प्रभावित कर सकता है। कृष्णराज सागर इसी विचार का एक महत्वपूर्ण उदाहरण बना। किसी इंजीनियर के लिए इससे बड़ी संतुष्टि क्या हो सकती है कि उसके द्वारा तैयार किया गया कोई निर्माण दशकों तक जनता की सेवा करता रहे। मेरे लिए किसी परियोजना की वास्तविक सफलता उसके आकार में नहीं, बल्कि उससे लाभान्वित होने वाली पीढ़ियों की संख्या में थी।

14. उद्योग — “Industrialise or Perish”

मैंने अनुभव किया कि भारत केवल कृषि पर निर्भर रहकर आधुनिक आर्थिक शक्ति नहीं बन सकता। देश में उद्योग, तकनीकी शिक्षा और स्वदेशी उत्पादन क्षमता को बढ़ाना आवश्यक था। मैसूर में भद्रावती के लौह एवं इस्पात उद्योग तथा मैसूर साबुन कारखाने जैसे औद्योगिक प्रयासों को मैंने प्रोत्साहित किया। उद्योग केवल रोजगार नहीं देते; वे तकनीकी कौशल, पूँजी, उत्पादन और आत्मनिर्भरता को भी मजबूत करते हैं। इसी भावना से मैंने “Industrialise or Perish” — “औद्योगीकरण करो या नष्ट हो जाओ” की चेतावनी दी। मेरे लिए उद्योग, इंजीनियरिंग, शिक्षा और बैंकिंग एक ही राष्ट्रीय विकास-व्यवस्था के परस्पर जुड़े अंग थे। भारत को अपनी उत्पादन क्षमता स्वयं विकसित करनी होगी, तभी वह दीर्घकालीन आर्थिक शक्ति प्राप्त कर सकेगा। यह विचार मेरे जीवन के अंतिम वर्षों तक मेरी विकास-दृष्टि का महत्वपूर्ण हिस्सा बना रहा।

15. शिक्षा — राष्ट्र की सबसे बड़ी पूँजी

मैं शिक्षा को राष्ट्र की सबसे महत्वपूर्ण आधारभूत संरचना मानता था। बाँध और कारखाने भौतिक शक्ति देते हैं, लेकिन विश्वविद्यालय और तकनीकी संस्थान देश को मानव-मस्तिष्क की शक्ति देते हैं। 1916 में मैसूर विश्वविद्यालय की स्थापना मेरे लिए विशेष महत्व रखती थी। मैंने अपने बचपन में शिक्षा प्राप्त करने के लिए जो कठिनाइयाँ झेली थीं, उन्हें कभी नहीं भुलाया। इसलिए मैं चाहता था कि आने वाली पीढ़ियों के युवाओं को उच्च शिक्षा और तकनीकी शिक्षा के अधिक अवसर मिलें। मुझे विश्वास था कि इंजीनियर, वैज्ञानिक, शिक्षक, प्रशासक और उद्यमी ही आधुनिक भारत की संस्थाओं को मजबूत करेंगे। शिक्षा केवल नौकरी प्राप्त करने का साधन नहीं है; यह समाज को सोचने, अनुसंधान करने और समस्याओं का समाधान खोजने की क्षमता देती है। मेरे जीवन का एक बड़ा निष्कर्ष यही था—यदि हम मनुष्य की क्षमता का निर्माण करते हैं, तो वही मनुष्य राष्ट्र का निर्माण करता है।

16. भारत की आर्थिक योजना पर मेरे विचार

सरकारी सेवा से दूर होने के बाद भी मैंने भारत के आर्थिक भविष्य पर विचार करना बंद नहीं किया। मैंने “Reconstructing India” और बाद में “Planned Economy for India” जैसी पुस्तकों में औद्योगीकरण, आर्थिक योजना और उत्पादकता बढ़ाने की आवश्यकता पर अपने विचार व्यक्त किए। मेरा विश्वास था कि किसी राष्ट्र का विकास अपने आप नहीं होता; उसके लिए स्पष्ट लक्ष्य, संसाधनों का मूल्यांकन और व्यवस्थित कार्य-योजना आवश्यक है। एक इंजीनियर पुल बनाते समय पहले उद्देश्य निर्धारित करता है, फिर उपलब्ध संसाधनों का अध्ययन करता है और उसके बाद निर्माण की योजना बनाता है। मुझे लगा कि यही अनुशासन राष्ट्रीय आर्थिक विकास में भी उपयोगी हो सकता है। भारत की गरीबी को दूर करने के लिए शिक्षा, उद्योग, विज्ञान, तकनीक, उत्पादकता और अनुशासित श्रम आवश्यक थे। मैं चाहता था कि स्वतंत्र भारत केवल राजनीतिक रूप से स्वतंत्र न हो, बल्कि आर्थिक और तकनीकी रूप से भी मजबूत बने। इसलिए वृद्धावस्था में भी मैंने भारत की आर्थिक प्रगति के विषय में लिखना और विचार करना जारी रखा।

17. मेरे समकालीन — बदलते भारत का साक्षी

मेरी लंबी आयु ने मुझे ब्रिटिश शासन के अंतिम चरण, भारतीय राष्ट्रीय आंदोलन के उदय, स्वतंत्रता संघर्ष और स्वतंत्र भारत के जन्म का साक्षी बनाया। मैंने महाराजा कृष्णराज वाडियार चतुर्थ के साथ मैसूर के विकास कार्यों में योगदान दिया। मेरे पेशेवर जीवन में ब्रिटिश अधिकारी, भारतीय प्रशासक, इंजीनियर, उद्योगपति और अनेक सार्वजनिक व्यक्तित्व मेरे संपर्क में आए। मैंने महात्मा गांधी जैसे राष्ट्रीय नेताओं के प्रभाव में बदलते भारत को भी देखा। मेरा मानना था कि राजनीतिक स्वतंत्रता अत्यंत महत्वपूर्ण है, लेकिन स्वतंत्र भारत को शिक्षा, उद्योग, विज्ञान और आधारभूत संरचनाओं की भी उतनी ही आवश्यकता होगी। राजनीति और तकनीकी क्षमता एक-दूसरे की विरोधी नहीं, बल्कि राष्ट्र-निर्माण की पूरक शक्तियाँ हो सकती हैं। मैं चाहता था कि भारत अपने स्वयं के इंजीनियरों, वैज्ञानिकों और उद्योगपतियों की नई पीढ़ी तैयार करे। मुझे विश्वास था कि मेरे समय में शुरू हुई भारत-निर्माण की प्रक्रिया आने वाली पीढ़ियाँ और आगे ले जाएँगी।

18. सम्मान और पुरस्कार

मेरे सार्वजनिक और इंजीनियरिंग कार्यों को समय-समय पर अनेक सम्मान मिले। 1915 में मुझे Knight Commander of the Order of the Indian Empire (KCIE) से सम्मानित किया गया। लेकिन पुरस्कार कभी मेरे कार्य का उद्देश्य नहीं रहे। किसी गाँव तक पानी पहुँचना, किसी किसान की सिंचाई सुधरना, किसी उद्योग में रोजगार पैदा होना या किसी युवा को शिक्षा का अवसर मिलना मेरे लिए कहीं अधिक बड़ा सम्मान था। स्वतंत्र भारत ने मेरे दीर्घ सार्वजनिक जीवन को सम्मान देते हुए 1955 में मुझे भारत रत्न प्रदान किया। उस समय तक मैं ब्रिटिश भारत के एक युवा इंजीनियर से स्वतंत्र भारत के निर्माण को देखने वाले लगभग एक शताब्दी पुराने व्यक्ति में बदल चुका था। मैंने इस सम्मान को अपने व्यक्तिगत जीवन से अधिक भारतीय इंजीनियरिंग और सार्वजनिक सेवा के सम्मान के रूप में देखा। मेरे लिए किसी इंजीनियर का वास्तविक पुरस्कार उसके द्वारा बनाए गए कार्यों से जनता को मिलने वाला दीर्घकालीन लाभ है।

19. वृद्धावस्था — सेवा की भावना कभी समाप्त नहीं हुई

उम्र बढ़ती गई, लेकिन भारत के विकास के प्रति मेरी रुचि कम नहीं हुई। नब्बे वर्ष की आयु पार करने के बाद भी मैं लिखता रहा, विचार करता रहा और देश के आर्थिक तथा तकनीकी भविष्य पर चर्चा करता रहा। अपनी पुस्तक “Memoirs of My Working Life” के माध्यम से मैंने अपने कार्य और अनुभवों को आने वाली पीढ़ियों तक पहुँचाने का प्रयास किया। अपने जीवन को पीछे मुड़कर देखने पर मुझे लगा कि मेरी सफलता किसी एक महान परियोजना का परिणाम नहीं थी। शिक्षा, अनुशासन, निरीक्षण, तकनीकी कौशल, प्रशासनिक अनुभव और निरंतर परिश्रम ने मिलकर मेरे जीवन को आकार दिया। मैंने अपने जीवनकाल में भारत को बहुत बदलते हुए देखा। मेरे बचपन का भारत और मेरे अंतिम वर्षों का भारत दो अलग-अलग युगों के भारत प्रतीत होते थे। फिर भी मुझे विश्वास था कि भारत की निर्माण-यात्रा अभी बहुत लंबी है।

20. मेरा अंतिम संदेश — भारत के इंजीनियरों के लिए

यदि मेरे जीवन को एक संदेश में व्यक्त करना हो, तो मैं कहूँगा कि इंजीनियरिंग जनता की सेवा का एक महान साधन है। कोई बाँध, पुल, सड़क, कारखाना या जलापूर्ति प्रणाली अपने आप में महान नहीं होती; वह तब महान बनती है जब उससे लोगों का जीवन बेहतर होता है। मैं आने वाली पीढ़ियों के इंजीनियरों से कहूँगा कि वे ज्ञान के साथ ईमानदारी, अनुशासन, सृजनशीलता और सामाजिक जिम्मेदारी भी विकसित करें। दुनिया से सीखें, लेकिन भारत की परिस्थितियों के अनुरूप अपने समाधान भी विकसित करें। मेरे समय में पानी, सिंचाई और औद्योगीकरण प्रमुख चुनौतियाँ थीं; आने वाली पीढ़ियों के सामने कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अंतरिक्ष, रोबोटिक्स, उन्नत विनिर्माण, ऊर्जा और पर्यावरण जैसी नई चुनौतियाँ होंगी। तकनीक बदलती रहेगी, लेकिन समस्याओं को वैज्ञानिक दृष्टि से समझकर समाधान निकालने का इंजीनियर का धर्म नहीं बदलेगा। प्रत्येक पीढ़ी को अपने पूर्ववर्तियों से बेहतर समाधान विकसित करने का प्रयास करना चाहिए। भारत का निर्माण कोई समाप्त हो चुकी परियोजना नहीं है; यह प्रत्येक पीढ़ी द्वारा आगे बढ़ाया जाने वाला महान राष्ट्रीय निर्माण-कार्य है।

21. मेरे जीवन का अंतिम अर्थ

मैंने जो बाँध, जल-व्यवस्थाएँ, उद्योग, शैक्षणिक संस्थाएँ और प्रशासनिक व्यवस्थाएँ बनाने में योगदान दिया, वे मेरे जीवन की दिखाई देने वाली विरासत हैं। लेकिन मेरी गहरी विरासत यह विश्वास है कि भारत अपने ज्ञान, विज्ञान, तकनीक और संगठित परिश्रम से अपनी समस्याओं का समाधान स्वयं कर सकता है। मेरा जीवन एक छोटे से गाँव से आरंभ हुआ और धीरे-धीरे भारत के अनेक क्षेत्रों की जल, औद्योगिक और प्रशासनिक आवश्यकताओं से जुड़ गया। मैंने औपनिवेशिक भारत को देखा, राष्ट्रीय आंदोलन को देखा, स्वतंत्रता का आगमन देखा और स्वतंत्र भारत के प्रारंभिक निर्माण को भी देखा। लगभग एक शताब्दी का जीवन मुझे यह सिखाकर गया कि राष्ट्र किसी एक व्यक्ति द्वारा नहीं बनता। राष्ट्र अनेक पीढ़ियों के अनुशासित परिश्रम, ज्ञान, संस्थाओं और दूरदर्शिता से निर्मित होता है। यदि मेरे जीवन से आने वाली पीढ़ियाँ यह सीख लें कि ज्ञान को कार्य में और कार्य को जनकल्याण में बदलना चाहिए, तो मेरा जीवन सार्थक माना जाएगा। मेरी अंतिम कामना यही होगी—ज्ञान प्राप्त करो, उसे कर्म में बदलो, समाज के लिए निर्माण करो और भारत के भविष्य को अपने हाथों से आगे बढ़ाओ।

— सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया

15 सितंबर 1861 — 14 अप्रैल 1962

సర్ మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య — నా జీవిత ప్రయాణం

సర్ మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య — నా జీవిత ప్రయాణం

“నా బాల్యం నుండి భారత నిర్మాణంలో నా పాత్ర వరకు”

1. నా జననం — ముద్దెనహళ్లి నుండి నా ప్రయాణం

నేను మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య, 1861 సెప్టెంబర్ 15న అప్పటి మైసూరు సంస్థానంలోని ముద్దెనహళ్లి గ్రామంలో జన్మించాను. నా తల్లిదండ్రులు మోక్షగుండం శ్రీనివాస శాస్త్రి మరియు వెంకటలక్ష్మమ్మ, మరియు మా కుటుంబంలో విద్య, క్రమశిక్షణ, నైతిక విలువలకు ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉండేది. నా బాల్యం సంపదతో నిండినది కాదు, కానీ జ్ఞానాన్ని సంపదగా భావించే కుటుంబ వాతావరణం నాకు లభించింది. చిన్న వయస్సులోనే జీవితంలో ఎదురయ్యే కష్టాలను భయపడకుండా, వాటిని అధిగమించడానికి కృషి చేయాలనే భావన నాలో ఏర్పడింది. నా బాల్య గ్రామీణ పరిసరాలు నీరు, వ్యవసాయం, భూమి మరియు ప్రకృతితో మనిషి జీవితం ఎంతగా అనుసంధానమై ఉందో నాకు తెలియజేశాయి. తరువాత నా ఇంజినీరింగ్ జీవితంలో నీటి పారుదల, ఆనకట్టలు, వరద నియంత్రణ మరియు పట్టణ నీటి సరఫరా వంటి రంగాలపై నాకు ఏర్పడిన ఆసక్తికి ఈ బాల్య అనుభవాలు ఒక పునాది అయ్యాయి. నేను వెనక్కి తిరిగి చూసుకున్నప్పుడు, నా జీవితంలోని గొప్ప ప్రయాణం ఒక చిన్న గ్రామంలోనే ప్రారంభమైందని గ్రహించాను. నా బాల్యం నాకు నేర్పిన క్రమశిక్షణ, పట్టుదల మరియు విద్యాపట్ల గౌరవం నా జీవితాంతం నన్ను నడిపించాయి.

2. తండ్రి మరణం — కష్టాల్లో విద్యా ప్రయాణం

నేను చిన్న వయస్సులోనే నా తండ్రిని కోల్పోయాను, ఆ సంఘటన మా కుటుంబ జీవితంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపింది. ఆర్థిక పరిస్థితులు కష్టంగా మారినప్పటికీ, విద్యను మధ్యలో ఆపకూడదనే సంకల్పం నాలో మరింత బలపడింది. నా పరిస్థితులు నాకు ఒక గొప్ప పాఠాన్ని నేర్పాయి—మనిషి వద్ద సంపద లేకపోయినా, జ్ఞానం సంపాదించే సంకల్పం ఉంటే జీవితాన్ని మార్చుకోవచ్చని. నా చదువును కొనసాగించడానికి నేను ఎంతో కష్టపడ్డాను. బెంగళూరులో నా విద్యాభ్యాసాన్ని కొనసాగిస్తూ, చివరకు సెంట్రల్ కాలేజీలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించే అవకాశం పొందాను. నా చదువుకు సహాయం చేసుకోవడానికి ఇతర విద్యార్థులకు ట్యూషన్లు చెప్పిన సందర్భాలు కూడా నా జీవితంలో ఉన్నాయి. ఒకవైపు నేనే విద్యార్థిగా నేర్చుకుంటూ, మరోవైపు ఇతరులకు బోధించడం వల్ల జ్ఞానం పంచుకుంటే మరింత బలపడుతుందని తెలుసుకున్నాను. కష్టాలు నా ప్రయాణాన్ని ఆపలేదు; అవే నా సంకల్పాన్ని మరింత దృఢం చేశాయి.

3. సెంట్రల్ కాలేజీ — నా మేధో వికాసానికి పునాది

బెంగళూరులోని సెంట్రల్ కాలేజీ నా మేధో వికాసంలో ముఖ్యమైన దశ. అక్కడ నేను క్రమశిక్షణతో చదువుతూ 1881లో బి.ఏ. విద్యను పూర్తిచేశాను. సాధారణ విద్యతో నా ప్రయాణం పూర్తికాదని, దేశానికి ఉపయోగపడే సాంకేతిక విద్యను కూడా అభ్యసించాల్సిన అవసరం ఉందని నాకు స్పష్టమైంది. గణితం, విజ్ఞానం, ప్రకృతి శక్తులు మరియు వాటిని మానవ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించే విధానం నన్ను ఆకర్షించాయి. ఒక నది నాకు కేవలం ప్రవహించే నీరు కాదు; అది వ్యవసాయానికి నీరు, నగరాలకు తాగునీరు, పరిశ్రమలకు శక్తి మరియు సమాజానికి ఆర్థిక అవకాశంగా కనిపించింది. వర్షం నాకు కేవలం ప్రకృతి సంఘటన కాదు; దాన్ని నిల్వ చేసి భవిష్యత్తులో ఉపయోగించగల వనరుగా కనిపించింది. ఈ ఆలోచనా విధానం నన్ను ఇంజినీరింగ్ విద్య వైపు నడిపించింది. నా జీవితంలో తరువాత చేపట్టిన అనేక ప్రజా నిర్మాణాల వెనుక ఈ ఆలోచనా పునాది నిలిచింది.

4. పూణే ఇంజినీరింగ్ విద్య — నా వృత్తికి ఆరంభం

తరువాత నేను పూణేలోని కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్లో సివిల్ ఇంజినీరింగ్ విద్యను అభ్యసించాను. అక్కడ నేను గణితం, నిర్మాణశాస్త్రం, నీటి పారుదల, జలవనరుల నిర్వహణ మరియు ప్రజా నిర్మాణాలకు సంబంధించిన సాంకేతిక జ్ఞానాన్ని పొందాను. విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడే ఒక ఇంజినీర్ కేవలం భవనాలను నిర్మించేవాడు కాదని, సమాజ భవిష్యత్తును నిర్మించే బాధ్యత కలిగిన వ్యక్తి అని నేను గ్రహించాను. భూమి స్వభావం, నీటి ప్రవాహం, వర్షపాతం, వరదలు మరియు ప్రజల అవసరాలను అర్థం చేసుకోకుండా మంచి ప్రజా నిర్మాణం సాధ్యం కాదని నేర్చుకున్నాను. పుస్తకాల్లోని సిద్ధాంతాలను వాస్తవ ప్రపంచ సమస్యలకు అన్వయించడం నాకు ఎంతో ఆసక్తిని కలిగించింది. నా సాంకేతిక ప్రతిభకు గుర్తింపుగా నాకు విద్యా పురస్కారాలు కూడా లభించాయి. విద్య పూర్తయ్యే సమయానికి నా లక్ష్యం స్పష్టమైంది—ఇంజినీరింగ్ జ్ఞానాన్ని ప్రజా సేవగా మార్చాలి. ఆ సంకల్పమే నా దీర్ఘమైన వృత్తి జీవితానికి దిశానిర్దేశం చేసింది.

5. 1884 — ప్రభుత్వ ఇంజినీర్‌గా నా తొలి అడుగు

1884లో బొంబాయి ప్రభుత్వ పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్‌లో అసిస్టెంట్ ఇంజినీర్‌గా నా వృత్తి జీవితాన్ని ప్రారంభించాను. నాసిక్, ఖాందేశ్, పూణే వంటి ప్రాంతాల్లో పనిచేస్తూ నీటి సరఫరా, నీటి పారుదల, డ్రైనేజీ మరియు ప్రజా నిర్మాణాలపై ప్రత్యక్ష అనుభవం పొందాను. కళాశాలలో నేర్చుకున్న సిద్ధాంతాలు ఇప్పుడు నిజమైన నదులు, కాలువలు, పట్టణాలు మరియు గ్రామాల ముందు పరీక్షించబడుతున్నాయి. ప్రతి ప్రాజెక్టుకు భౌగోళిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిమితులు మరియు ప్రజల అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి వచ్చేది. కార్యాలయంలో కూర్చుని రూపొందించిన ప్రణాళిక కంటే, ప్రదేశాన్ని స్వయంగా పరిశీలించి సమస్యను అర్థం చేసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యమని తెలుసుకున్నాను. ఒక ఇంజినీర్‌కు గణనలతో పాటు పరిశీలన, అనుభవం మరియు బాధ్యత కూడా అవసరమని నా ప్రారంభ సేవా కాలం నాకు నేర్పింది. ప్రతి చిన్న పని నా భవిష్యత్తు బాధ్యతలకు ఒక శిక్షణగా మారింది. ఈ దశలోనే ప్రజా నిర్మాణం అంటే ప్రజల జీవితాలను మెరుగుపరచడం అనే భావన నాలో బలపడింది.

6. సుక్కూర్ నీటి సరఫరా ప్రాజెక్టు

నా ప్రారంభ ఇంజినీరింగ్ జీవితంలో సుక్కూర్ నీటి సరఫరా వ్యవస్థ ఒక ముఖ్యమైన అనుభవంగా నిలిచింది. అక్కడి పరిస్థితులు, వాతావరణం మరియు నీటి అవసరాలు నాకు కొత్త సవాళ్లను ఎదురుచూపించాయి. ఒక పట్టణానికి స్వచ్ఛమైన నీటిని అందించడం కేవలం పైపులు వేయడం కాదు; నీటి వనరు, నిల్వ, పంపిణీ మరియు భవిష్యత్తు అవసరాలను సమగ్రంగా ఆలోచించాల్సి ఉంటుంది. నేను ప్రతి సమస్యను దాని మూల కారణం నుండి అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాను. ప్రజలకు ఉపయోగపడే నిర్మాణం దీర్ఘకాలం పనిచేయాలి, నిర్వహించడానికి వీలుగా ఉండాలి మరియు ఆర్థికంగా సాధ్యమైనదిగా ఉండాలి. ఈ అనుభవం నాకు మునిసిపల్ ఇంజినీరింగ్‌లో విలువైన జ్ఞానాన్ని అందించింది. నీటి సమస్య పరిష్కారం ప్రజారోగ్యం మరియు పట్టణ జీవన ప్రమాణాలను ఎంతగా ప్రభావితం చేస్తుందో ప్రత్యక్షంగా చూశాను. తరువాత నా జీవితంలో నీటి వనరులపై చూపిన ప్రత్యేక శ్రద్ధకు ఈ అనుభవం కూడా ఒక కారణమైంది.

7. నీరు — నా ఇంజినీరింగ్ ఆలోచనలకు కేంద్రబిందువు

భారతదేశంలో వ్యవసాయం వర్షాలపై ఎంతో ఆధారపడిన కాలాన్ని నేను చూశాను. ఒక సంవత్సరం అధిక వర్షం వరదలకు కారణమైతే, మరో సంవత్సరం వర్షాభావం రైతులను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసేది. అందువల్ల నీటిని శాస్త్రీయంగా నిల్వ చేయడం, నియంత్రించడం మరియు అవసరమైన సమయంలో ప్రజలకు అందించడం అత్యంత ముఖ్యమని నేను భావించాను. నదులు సమాజానికి ప్రమాదంగా మాత్రమే కాకుండా అభివృద్ధికి గొప్ప వనరులుగా కూడా మారవచ్చని నేను నమ్మాను. ఆనకట్టలు, రిజర్వాయర్లు, కాలువలు మరియు వరద నియంత్రణ వ్యవస్థల ద్వారా నీటిని ప్రజా ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించవచ్చని నా అనుభవం నిరూపించింది. నీటిని వృథాగా సముద్రంలోకి వెళ్లనివ్వకుండా, వ్యవసాయం, పట్టణాలు మరియు పరిశ్రమలకు ఉపయోగపడే విధంగా నిర్వహించాలి అనే ఆలోచన నాలో బలపడింది. ఇంజినీరింగ్ నాకు ప్రకృతితో పోరాడటం కంటే ప్రకృతి శక్తులను అర్థం చేసుకుని వాటిని మానవ ప్రయోజనాలకు అనుకూలంగా మలచడం నేర్పింది. ఈ దృక్పథమే నా తరువాతి అనేక ప్రధాన ప్రాజెక్టులకు ఆధారమైంది.

8. ఖడక్‌వాస్లా — ఆటోమేటిక్ వరద గేట్లు

నా ఇంజినీరింగ్ జీవితంలో ప్రత్యేకంగా గుర్తుండిపోయే విజయాలలో ఒకటి పూణే సమీపంలోని ఖడక్‌వాస్లా రిజర్వాయర్‌లో ఆటోమేటిక్ వరద గేట్ల వ్యవస్థ. 1903లో అమలైన ఈ సాంకేతిక పరిష్కారం రిజర్వాయర్‌లోని నీటి మట్టాన్ని మరింత సమర్థంగా నియంత్రించడానికి ఉద్దేశించబడింది. నా లక్ష్యం ఎక్కువ నీటిని నిల్వ చేసుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచుతూ, అధిక వరద సమయంలో నిర్మాణ భద్రతను కాపాడటం. ఒక చిన్న యాంత్రిక ఆవిష్కరణ కూడా పెద్ద ప్రజా ప్రయోజనాన్ని సృష్టించగలదని ఈ ప్రాజెక్టు చూపించింది. భారతీయ ఇంజినీర్లు కూడా స్వతంత్రంగా కొత్త సాంకేతిక పరిష్కారాలను అభివృద్ధి చేయగలరని నిరూపించాలనే ఆసక్తి నాకు ఉండేది. ఈ ఆవిష్కరణకు నాకు పేటెంట్ కూడా లభించింది. ఇంజినీరింగ్ అంటే కేవలం విదేశీ పద్ధతులను అనుసరించడం కాదని, అవసరాన్ని బట్టి కొత్త పరిష్కారాలను సృష్టించడమని నేను భావించాను. ఖడక్‌వాస్లా గేట్లు నా పేరు భారతదేశంలోని నీటి వనరుల ఇంజినీరింగ్ చరిత్రలో ప్రత్యేకంగా నిలిచేలా చేశాయి.

9. హైదరాబాద్ — మూసీ వరదల తరువాత

1908లో హైదరాబాద్ నగరాన్ని మూసీ నది వరదలు తీవ్రంగా దెబ్బతీసినప్పుడు, నాకు ఒక అత్యంత బాధ్యతాయుతమైన ఇంజినీరింగ్ అవకాశం వచ్చింది. ఆ విపత్తు ఒక నగరానికి వరద నియంత్రణ, డ్రైనేజీ మరియు నీటి నిర్వహణ ఎంత ముఖ్యమో స్పష్టంగా చూపించింది. హైదరాబాద్ పరిస్థితులను పరిశీలించడానికి నన్ను సంప్రదించి, వరదల నుంచి నగరాన్ని రక్షించే చర్యలపై సలహా ఇవ్వమన్నారు. సమస్యను కేవలం ఒక గోడ లేదా ఒక కాలువ నిర్మాణంగా కాకుండా, మొత్తం నగర జలవ్యవస్థగా నేను పరిశీలించాను. వరదల నుంచి రక్షణకు రిజర్వాయర్లు, నదీ ప్రవాహ నియంత్రణ, డ్రైనేజీ మరియు పట్టణ ప్రణాళిక అన్నీ పరస్పరం అనుసంధానమై ఉండాలని నేను భావించాను. ప్రకృతి విపత్తు జరిగిన తరువాత నష్టాన్ని సరిచేయడం కంటే, భవిష్యత్తు ప్రమాదాన్ని ముందుగానే అంచనా వేసి రక్షణ వ్యవస్థను నిర్మించడం ఉత్తమమని ఈ అనుభవం నాకు మరింత స్పష్టం చేసింది. ఇంజినీరింగ్ అనేది విపత్తుల తరువాత స్పందించడం మాత్రమే కాకుండా, విపత్తులను ముందుగానే నివారించే శాస్త్రం కూడా అని నేను గ్రహించాను. హైదరాబాద్ అనుభవం నా పట్టణ ఇంజినీరింగ్ ఆలోచనలకు ఒక ముఖ్యమైన మలుపుగా నిలిచింది.

10. విదేశీ పర్యటనలు — ప్రపంచం నుండి నేర్చుకోవడం

నా వృత్తి జీవితంలో చైనా, జపాన్, ఈజిప్ట్, కెనడా, అమెరికా, రష్యా వంటి దేశాలను సందర్శించే అవకాశాలు నాకు లభించాయి. ఆ దేశాల్లో నీటి పారుదల, పరిశ్రమలు, విద్య, పట్టణ నిర్వహణ మరియు మౌలిక సదుపాయాలను పరిశీలించాను. ఒక దేశం అభివృద్ధి చెందడానికి కేవలం సహజ వనరులు సరిపోవని, వాటిని శాస్త్రీయంగా ఉపయోగించే మానవ సామర్థ్యం అవసరమని నేను గమనించాను. సాంకేతిక విద్య, పరిశ్రమలు మరియు సమర్థవంతమైన పరిపాలన పరస్పరం ఎలా బలపరుచుకుంటాయో విదేశాల్లో ప్రత్యక్షంగా చూశాను. అయితే ఇతర దేశాలను అంధంగా అనుకరించడం నా ఉద్దేశం కాదు. ప్రతి దేశానికి తన స్వంత భౌగోళిక, సామాజిక మరియు ఆర్థిక పరిస్థితులు ఉంటాయని నేను నమ్మాను. ప్రపంచం నుండి నేర్చుకుని, ఆ జ్ఞానాన్ని భారత పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్చుకోవాలని నేను కోరుకున్నాను. నా విదేశీ పర్యటనలు భారతదేశం తన స్వంత సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోవాలనే నా నమ్మకాన్ని మరింత బలపరిచాయి.

11. మైసూరు — నా జీవితంలో మహత్తర అధ్యాయం

1909 తరువాత నా జీవితంలో ఒక కొత్త అధ్యాయం ప్రారంభమైంది, నేను మైసూరు సంస్థాన సేవలో చేరాను. మొదట చీఫ్ ఇంజినీర్‌గా పనిచేసి, తరువాత మైసూరు పరిపాలనలో అత్యున్నత బాధ్యతలను స్వీకరించాను. మైసూరును కేవలం మంచి రహదారులు లేదా ఆనకట్టలు కలిగిన ప్రాంతంగా కాకుండా, విద్య, పరిశ్రమ, బ్యాంకింగ్, వ్యవసాయం మరియు సాంకేతికతలో ముందుకు వెళ్లే ఆధునిక సమాజంగా తీర్చిదిద్దాలని నేను కోరుకున్నాను. ఇంజినీరింగ్ ఒక విభాగం మాత్రమే; నిజమైన అభివృద్ధి అనేక విభాగాలు కలిసి పనిచేసినప్పుడు మాత్రమే సాధ్యమవుతుందని నేను భావించాను. విద్యావంతులైన యువతకు అవకాశాలు, పరిశ్రమలకు పెట్టుబడి, రైతులకు నీరు, పట్టణాలకు మౌలిక సదుపాయాలు మరియు ప్రభుత్వానికి సమర్థవంతమైన పరిపాలన అవసరమని నేను నొక్కిచెప్పాను. ఈ ఆలోచనలతో మైసూరులో నా సేవా కాలం ఒక విస్తృతమైన అభివృద్ధి ప్రయోగంగా మారింది. ఇంజినీర్‌గా ప్రారంభమైన నా జీవితం ఇప్పుడు ఒక రాష్ట్ర నిర్మాణ బాధ్యతగా విస్తరించింది.

12. మైసూరు దివాన్ — 1912 నుండి 1918

1912లో నేను మైసూరు దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాను, మహారాజు కృష్ణరాజ వడియార్ IV కాలంలో రాష్ట్ర పరిపాలనలో పనిచేశాను. ఈ పదవి నాకు ఇంజినీరింగ్ కంటే చాలా విస్తృతమైన బాధ్యతలను ఇచ్చింది. ఆర్థిక వ్యవస్థ, విద్య, పరిశ్రమ, వ్యవసాయం, బ్యాంకింగ్, రహదారులు మరియు ప్రజా పరిపాలన వంటి అనేక రంగాలను సమన్వయం చేయాల్సి వచ్చింది. మైసూరు అభివృద్ధి చెందాలంటే విద్యావంతులైన ప్రజలు, పరిశ్రమలు, ఆర్థిక సంస్థలు మరియు ఆధునిక మౌలిక సదుపాయాలు అవసరమని నేను నమ్మాను. ఈ కాలంలో మైసూరు విశ్వవిద్యాలయం, స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ మైసూర్, వాణిజ్య మరియు పారిశ్రామిక సంస్థలు వంటి అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు ప్రోత్సాహం లభించింది. పరిశ్రమలను పెంచడం ద్వారా ఉద్యోగాలు, ఆదాయం మరియు సాంకేతిక సామర్థ్యం పెరుగుతాయని నేను విశ్వసించాను. నా దివాన్ పదవీకాలం నాకు ఒక విషయం స్పష్టం చేసింది—దేశ నిర్మాణం అనేది ఒకే ప్రాజెక్టుతో పూర్తయ్యే పని కాదు; అది సంస్థలను నిర్మించే నిరంతర ప్రక్రియ.

13. కృష్ణరాజసాగర ఆనకట్ట — నా గొప్ప ఇంజినీరింగ్ వారసత్వం

కావేరి నదిపై కృష్ణరాజసాగర ఆనకట్ట నా జీవితంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాజెక్టులలో ఒకటి. ఈ భారీ జలాశయం మైసూరు ప్రాంతానికి నీటి నిల్వ, సాగునీరు మరియు పట్టణ నీటి సరఫరాకు ముఖ్యమైన ఆధారంగా మారింది. ఈ ప్రాజెక్టు కేవలం ఒక ఆనకట్ట నిర్మాణం కాదు; నీటి వనరును వ్యవసాయం, పట్టణ జీవితం మరియు ఆర్థికాభివృద్ధితో అనుసంధానించే ప్రయత్నం. పెద్ద ప్రాజెక్టులు నిర్మించడానికి సాంకేతిక నైపుణ్యంతో పాటు పరిపాలనా సమన్వయం, ఆర్థిక ప్రణాళిక మరియు దీర్ఘకాల దృష్టి అవసరమని నేను అనుభవించాను. నీటిని సక్రమంగా నిర్వహిస్తే ఒక ప్రాంతం యొక్క వ్యవసాయ సామర్థ్యాన్ని, పట్టణ అభివృద్ధిని మరియు ప్రజల జీవన ప్రమాణాలను మార్చవచ్చని నేను నమ్మాను. కృష్ణరాజసాగర జలాశయం ఆ నమ్మకానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణగా నిలిచింది. అనేక తరాల తరువాత కూడా ఆ నిర్మాణం ప్రజలకు ఉపయోగపడుతుండటం ఒక ఇంజినీర్‌కు లభించే గొప్ప సంతృప్తి. నా దృష్టిలో ఒక నిర్మాణం యొక్క నిజమైన విజయం అది ఎన్ని సంవత్సరాలు నిలిచిందనే దానికంటే, ఎన్ని తరాలకు ఉపయోగపడిందనే దానిలో ఉంది.

14. పరిశ్రమలు — “Industrialise or Perish”

భారతదేశం కేవలం వ్యవసాయంపై ఆధారపడితే సరిపోదని నేను బలంగా నమ్మాను. దేశంలో పరిశ్రమలు, సాంకేతిక విద్య మరియు స్వదేశీ ఉత్పత్తి సామర్థ్యం పెరగాలని నేను కోరుకున్నాను. మైసూరులో భద్రావతిలో ఇనుము మరియు ఉక్కు పరిశ్రమ, మైసూరు సబ్బు కర్మాగారం వంటి పారిశ్రామిక కార్యక్రమాలకు నేను ప్రోత్సాహం ఇచ్చాను. పరిశ్రమలు ఉద్యోగాలను మాత్రమే సృష్టించవు; అవి సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని, ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని మరియు స్వావలంబనను కూడా పెంచుతాయి. అందుకే నేను “Industrialise or Perish” — “పారిశ్రామికీకరణ చేయండి లేదా నశించండి” అనే ఆలోచనను ముందుకు తెచ్చాను. నా దృష్టిలో పరిశ్రమలు, ఇంజినీరింగ్, విద్య మరియు బ్యాంకింగ్ ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానమైన జాతీయ అభివృద్ధి వ్యవస్థ. భారతదేశం తన సొంత ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోకపోతే దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక బలం సాధ్యం కాదని నేను భావించాను. ఆ ఆలోచన నా జీవితాంతం కొనసాగిన జాతీయ అభివృద్ధి తత్వంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగమైంది.

15. విద్య — దేశ నిర్మాణానికి అసలైన మూలధనం

నేను ఎప్పుడూ విద్యను దేశానికి అత్యంత విలువైన మౌలిక సదుపాయంగా భావించాను. ఆనకట్టలు, రహదారులు, కర్మాగారాలు దేశానికి భౌతిక బలం ఇస్తే, విశ్వవిద్యాలయాలు మరియు సాంకేతిక విద్య దేశానికి మానవ మేధస్సును అందిస్తాయి. 1916లో మైసూరు విశ్వవిద్యాలయం స్థాపన నాకు ప్రత్యేకంగా సంతోషాన్ని కలిగించింది. నా బాల్యంలో విద్య కోసం ఎదుర్కొన్న కష్టాలను నేను ఎప్పటికీ మర్చిపోలేదు. అందువల్ల మరెంతో మంది యువతకు ఉన్నత విద్య మరియు సాంకేతిక విద్య అందుబాటులో ఉండాలని కోరుకున్నాను. ఇంజినీర్లు, శాస్త్రవేత్తలు, ఉపాధ్యాయులు, నిర్వాహకులు మరియు పారిశ్రామికవేత్తలు దేశ భవిష్యత్తును నిర్మించగలరని నేను విశ్వసించాను. విద్య కేవలం ఉద్యోగం పొందడానికి మార్గం కాదు; అది సమాజాన్ని ఆలోచించే, పరిశోధించే మరియు సమస్యలను పరిష్కరించే శక్తిగా మారుస్తుంది. నా జీవితంలోని గొప్ప పాఠాలలో ఒకటి ఇదే—మనిషిని నిర్మిస్తే, అతడు దేశాన్ని నిర్మించగలడు.

16. భారతదేశ ఆర్థిక భవిష్యత్తుపై నా ఆలోచనలు

ప్రభుత్వ పదవుల నుంచి తప్పుకున్న తరువాత కూడా నేను భారతదేశ భవిష్యత్తు గురించి ఆలోచించడం ఆపలేదు. Reconstructing India మరియు Planned Economy for India వంటి నా రచనల ద్వారా పారిశ్రామికీకరణ, ఆర్థిక ప్రణాళిక మరియు ఉత్పాదకత పెంపు అవసరాన్ని వివరించాను. దేశ అభివృద్ధి యాదృచ్ఛికంగా జరగదని, లక్ష్యాలను నిర్ణయించి వాటిని సాధించడానికి ప్రణాళికాబద్ధమైన కృషి అవసరమని నేను నమ్మాను. ఒక ఇంజినీర్ ఒక వంతెనను నిర్మించేటప్పుడు ముందుగా లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించి, అందుబాటులో ఉన్న వనరులను అంచనా వేసి, తరువాత నిర్మాణ ప్రణాళికను రూపొందిస్తాడు. అదే విధానాన్ని దేశ ఆర్థిక అభివృద్ధిలో కూడా అన్వయించవచ్చని నేను భావించాను. భారతదేశ పేదరికాన్ని తొలగించడానికి విద్య, పరిశ్రమ, సాంకేతికత, ఉత్పాదకత మరియు క్రమశిక్షణ అవసరమని నేను నిరంతరం చెప్పాను. నా దృష్టిలో స్వాతంత్ర్యం రాజకీయంగా మాత్రమే కాకుండా ఆర్థికంగా మరియు సాంకేతికంగా కూడా బలపడాలి. అందుకే నా వృద్ధాప్యంలో కూడా భారతదేశ అభివృద్ధిపై రచనలు చేస్తూనే ఉన్నాను.

17. నా సమకాలీనులు — మారుతున్న భారతదేశాన్ని నేను చూసిన విధానం

నా జీవితం బ్రిటిష్ పాలన చివరి దశలను, భారత జాతీయోద్యమ ఎదుగుదలను, స్వాతంత్ర్య సమరాన్ని మరియు స్వతంత్ర భారతదేశ ఆవిర్భావాన్ని చూసింది. మహారాజు కృష్ణరాజ వడియార్ IVతో కలిసి మైసూరు అభివృద్ధి కార్యక్రమాల్లో పనిచేశాను. బ్రిటిష్ అధికారులు, భారతీయ పరిపాలకులు, ఇంజినీర్లు, పారిశ్రామికవేత్తలు మరియు జాతీయ నాయకులతో నా వృత్తి జీవితంలో పరిచయాలు ఏర్పడ్డాయి. మహాత్మా గాంధీ వంటి నాయకులు భారతదేశ సామాజిక మరియు రాజకీయ భవిష్యత్తుపై గొప్ప ప్రభావం చూపుతున్న కాలాన్ని నేను ప్రత్యక్షంగా చూశాను. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం అత్యంత ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, స్వాతంత్ర్యం తరువాత దేశాన్ని నిలబెట్టడానికి విద్య, పరిశ్రమ, విజ్ఞానం మరియు మౌలిక సదుపాయాలు కూడా అవసరమని నేను భావించాను. నా దృష్టిలో రాజకీయ నాయకత్వం మరియు సాంకేతిక నైపుణ్యం పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావు; రెండూ దేశ సేవకు అవసరమైన శక్తులు. భారతదేశం తన స్వంత ఇంజినీర్లు, శాస్త్రవేత్తలు మరియు పారిశ్రామికవేత్తలను అభివృద్ధి చేసుకోవాలని నేను కోరుకున్నాను. నా సమకాలీనుల యుగం ముగిసిన తరువాత కూడా, వారి కాలంలో ప్రారంభమైన భారత నిర్మాణ ప్రయాణం కొనసాగుతుందని నేను నమ్మాను.

18. గౌరవాలు మరియు అవార్డులు

నా జీవితంలో నాకు లభించిన గౌరవాలలో 1915లో Knight Commander of the Order of the Indian Empire (KCIE) ఒకటి. అయితే ఏ అవార్డూ నా ఇంజినీరింగ్ సేవకు ప్రధాన లక్ష్యం కాదు. ఒక నీటి ప్రాజెక్టు ప్రజలకు ఉపయోగపడటం, ఒక పరిశ్రమ ఉద్యోగాలు సృష్టించడం, ఒక విద్యాసంస్థ యువతను తీర్చిదిద్దడం నాకు అత్యంత గొప్ప పురస్కారాలు. స్వతంత్ర భారతదేశం నా సేవలను గుర్తించి 1955లో భారతరత్నతో సత్కరించింది. అప్పటికి నేను బ్రిటిష్ పాలనలో పనిచేసిన యువ ఇంజినీర్ నుండి స్వతంత్ర భారతదేశం ఆవిర్భావాన్ని చూసిన వృద్ధ ప్రజాసేవకుడిగా మారాను. దాదాపు ఒక శతాబ్దపు జీవితం నా ముందుగా విస్తరించి ఉంది. ఈ గౌరవాన్ని నేను వ్యక్తిగత విజయంగా మాత్రమే కాకుండా భారతదేశ నిర్మాణంలో ఇంజినీర్ల పాత్రకు లభించిన గౌరవంగా భావించాను. ఒక ఇంజినీర్‌కు నిజమైన గౌరవం అతను నిర్మించిన నిర్మాణాలు ప్రజలకు ఎంతకాలం ఉపయోగపడ్డాయో దానిలోనే ఉందని నేను భావించాను.

19. నా వృద్ధాప్యం — పని నుండి విశ్రాంతి కాదు

వయస్సు పెరిగినప్పటికీ దేశ అభివృద్ధిపై నా ఆసక్తి తగ్గలేదు. తొంభై సంవత్సరాలు దాటిన తరువాత కూడా నేను రచనలు చేస్తూ, ఆలోచనలు పంచుకుంటూ, భారతదేశ ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక భవిష్యత్తుపై చర్చిస్తూ ఉన్నాను. నా Memoirs of My Working Life ద్వారా నా అనుభవాలను తరువాతి తరాలకు అందించాలనుకున్నాను. నా జీవితాన్ని వెనక్కి తిరిగి చూసినప్పుడు, ఒక్క గొప్ప ప్రాజెక్టు కంటే అనేక దశాబ్దాల నిరంతర కృషే నా జీవితాన్ని నిర్మించిందని నాకు అనిపించింది. విద్య, క్రమశిక్షణ, పరిశీలన, సాంకేతిక నైపుణ్యం, పరిపాలనా అనుభవం మరియు ప్రజా సేవ—all ఇవి కలిసి నా ప్రయాణాన్ని తీర్చిదిద్దాయి. నేను పనిచేసిన కాలంలో భారతదేశం ఎంతో మారింది. నా బాల్యంలో ఉన్న భారతదేశం మరియు నా వృద్ధాప్యంలో నేను చూసిన భారతదేశం మధ్య అపారమైన తేడా ఉంది. అయినప్పటికీ భారతదేశం ఇంకా నిర్మించాల్సిన భవిష్యత్తు ఎంతో విశాలంగా ఉందని నేను భావించాను.

20. నా చివరి సందేశం — ఇంజినీర్లకు

నా జీవితాన్ని ఒక సందేశంగా సంక్షిప్తం చేయాలంటే, ఇంజినీరింగ్ అనేది ప్రజాసేవకు ఒక శక్తివంతమైన సాధనం అని చెబుతాను. ఆనకట్ట, వంతెన, రహదారి, కర్మాగారం లేదా నీటి సరఫరా వ్యవస్థ తనంతట తాను గొప్పది కాదు; అది ప్రజల జీవితాలను మెరుగుపరిచినప్పుడు మాత్రమే దాని అసలు విలువ బయటపడుతుంది. భవిష్యత్తు ఇంజినీర్లు విజ్ఞానంతో పాటు నిజాయితీ, క్రమశిక్షణ, సృజనాత్మకత మరియు సామాజిక బాధ్యతను కలిగి ఉండాలి. ప్రపంచం నుండి నేర్చుకోవాలి, కానీ భారతదేశ అవసరాలకు అనుగుణంగా స్వదేశీ పరిష్కారాలను అభివృద్ధి చేయాలి. నా కాలంలో నీరు, సాగునీరు మరియు పరిశ్రమలు ప్రధాన సవాళ్లు కాగా, భవిష్యత్ తరాలకు కృత్రిమ మేధస్సు, అంతరిక్షం, రోబోటిక్స్, అధునాతన తయారీ, శక్తి మరియు పర్యావరణ సవాళ్లు ఎదురవుతాయి. సాంకేతికత మారుతుంది, కానీ సమస్యలను శాస్త్రీయంగా అర్థం చేసుకుని పరిష్కరించే ఇంజినీర్ ధర్మం మారదు. ప్రతి తరం తనకు ముందు తరాల కంటే మెరుగైన పరిష్కారాలను సృష్టించాలి. భారతదేశ నిర్మాణం ఒక ముగిసిన ప్రాజెక్టు కాదు; అది ప్రతి తరమూ కొనసాగించాల్సిన మహత్తర ఇంజినీరింగ్ కార్యం.

21. నా జీవితానికి నేను ఇచ్చుకునే అర్థం

నేను నిర్మించిన ఆనకట్టలు, నీటి వ్యవస్థలు, పరిశ్రమలు, విద్యాసంస్థలు మరియు పరిపాలనా సంస్థలు నా జీవితానికి కనిపించే గుర్తులు మాత్రమే. నా అసలు వారసత్వం భారతదేశం తన సమస్యలను స్వయంగా అర్థం చేసుకుని, విజ్ఞానం మరియు సాంకేతికతతో పరిష్కరించగలదనే విశ్వాసం. ఒక చిన్న గ్రామంలో ప్రారంభమైన నా జీవితం భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల నీటి, పారిశ్రామిక మరియు పరిపాలనా సమస్యలతో అనుసంధానమైంది. బ్రిటిష్ పాలనలో సేవ ప్రారంభించి, స్వతంత్ర భారతదేశాన్ని చూసే అదృష్టం నాకు కలిగింది. రెండు శతాబ్దాల మార్పును ఒక మనిషి జీవితకాలంలో చూడటం నాకు ఒక అసాధారణ అనుభవం. నేను వెళ్లిపోయినా, ప్రజలకు ఉపయోగపడే నిర్మాణాలు, సంస్థలు మరియు ఆలోచనలు కొనసాగితే అదే నా జీవితానికి నిజమైన అర్థం. దేశాన్ని నిర్మించేది ఒక్క వ్యక్తి కాదు; అనేక తరాల క్రమశిక్షణతో కూడిన కృషి. అందుకే నా చివరి సందేశం కూడా అదే—జ్ఞానాన్ని సంపాదించండి, దాన్ని కార్యరూపంలో పెట్టండి, సమాజానికి ఉపయోగపడేలా నిర్మించండి, భారతదేశ భవిష్యత్తును మీ చేతులతో తీర్చిదిద్దండి.

— సర్ మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య

15 సెప్టెంబర్ 1861 – 14 ఏప్రిల్ 1962

THE LIFE AND WORK OF SIR MOKSHAGUNDAM VISVESVARAYA

THE LIFE AND WORK OF SIR MOKSHAGUNDAM VISVESVARAYA

An Autobiographical Narrative — “As I Remember My Working Life”

1. My Birth and the Village of My Childhood

I was born on 15 September 1861 at Muddenahalli, then in the Kingdom of Mysore and today in Karnataka, into a Telugu-speaking family whose ancestral roots were associated with Mokshagundam. My parents were Mokshagundam Srinivasa Shastry and Venkatalakshmi, and I grew up in an atmosphere in which learning, discipline, simplicity and moral conduct were highly valued. My family was not wealthy, and therefore education was never something that could be taken for granted. From my earliest years I learned that knowledge was the possession that no poverty could take away from a person. The circumstances of my childhood taught me to respect work, economy, self-discipline and perseverance. The village environment also gave me an early appreciation of water, agriculture, land and the dependence of human life upon natural resources. Looking back across a century of life, I came to understand that these early impressions had quietly prepared me for the engineering problems I would later confront. My journey from that modest beginning to the responsibilities entrusted to me by governments and communities was therefore not a sudden transformation but the gradual result of education, discipline and persistent work. 

2. The Loss of My Father and the Test of Youth

My childhood was changed profoundly by the death of my father when I was still young. The loss brought financial difficulties to my family and made the continuation of my education considerably harder. I therefore learned very early that determination had to substitute for circumstances that I could not control. I continued my studies with great seriousness, understanding that education was not merely a personal ambition but the means by which I could build an independent and useful life. I eventually continued my schooling in Bangalore and entered Central College, where I pursued higher education with extraordinary concentration. Contemporary accounts describe how I supported myself by giving tuition to younger students while continuing my own studies. These experiences taught me both sides of education: the discipline required from the student and the responsibility carried by the teacher. When I completed my studies, I had already acquired the habit of treating every difficulty as an engineering problem—something to be understood, analysed and solved rather than merely complained about. That habit would remain with me throughout my long public life. 

3. Central College, Bangalore — The Foundation of My Intellectual Life

At Central College in Bangalore, my intellectual world expanded beyond the boundaries of my childhood. I studied seriously and completed my Bachelor of Arts in 1881, an achievement that opened the way towards professional engineering. My teachers and surroundings encouraged me to think systematically and to regard knowledge as an instrument of public usefulness. I was particularly attracted to mathematics, science and the practical application of knowledge to human problems. I did not regard education as something that ended with a university certificate; rather, I began to see it as a lifelong discipline. I therefore sought further technical education, because I wished to understand how rivers could be controlled, how cities could receive clean water, how irrigation could be improved and how engineering could increase human prosperity. My transition from general education to engineering was thus motivated by a practical question: how could knowledge be converted into public benefit? That question remained at the centre of my career for the next eight decades. 

4. Pune and My Formation as a Civil Engineer

I proceeded to the College of Science in Poona, associated with the University of Bombay, where I received my professional engineering education and developed the technical foundation for my future career. My performance earned recognition, including the James Berkley Prize, and I completed my civil-engineering studies in the early 1880s. Engineering education changed my way of looking at the world: a river became a potential source of irrigation and power, rainfall became a resource to be stored, a flood became a problem of hydraulic management, and a city became a system requiring water, drainage, sanitation and transport. I learned that successful engineering demanded both scientific calculation and intimate knowledge of local conditions. The engineer could not remain confined to a drawing office because real structures had to survive real rivers, real floods, real soils and real human needs. This principle became especially important when I entered government service. I was preparing myself not merely to construct structures but to understand the relationship between infrastructure and society. The engineer in me therefore gradually became inseparable from the public servant in me. 

5. Entering Government Service — Bombay Public Works

In 1884, I entered the service of the Bombay Government as an Assistant Engineer, beginning a professional career that would take me across many regions of India. My early postings included places such as Nasik, Khandesh and Poona, where I gained practical experience in irrigation, water supply, drainage and public works. The transition from college theory to government engineering was demanding because every design had to function under actual geographical, financial and administrative constraints. I learned to examine problems on the ground rather than depend solely upon reports and office calculations. The work exposed me to the needs of cultivators, municipalities and growing towns. I came increasingly to appreciate that engineering could have a direct influence on agriculture, public health, urban development and economic productivity. Each project therefore became both a technical exercise and an opportunity to improve people's lives. These early years established the professional standards that I carried with me throughout the remainder of my career. 

6. Sukkur — Water for a Difficult Environment

One of my important early assignments involved the waterworks of Sukkur in Sindh, where I was entrusted with designing and implementing a water-supply system for the municipality. The project presented practical difficulties that required careful engineering judgment. I had to think about water sources, distribution, population needs, construction and long-term reliability rather than merely producing an attractive engineering drawing. The work gave me valuable experience in municipal engineering and strengthened my understanding of the relationship between water infrastructure and urban life. It also demonstrated to me that engineering solutions must be adapted to local geography and climate. A technically elegant solution is useless if it cannot be operated, maintained and afforded by the people who depend upon it. My experience at Sukkur therefore became part of my broader philosophy that public engineering must combine technical excellence with practical economy. The assignment also helped establish my reputation beyond the immediate boundaries of my original government posting. 

7. Irrigation, Water Supply and the Search for Better Methods

As my experience increased, I became increasingly interested in irrigation engineering and the efficient management of water. India depended heavily upon agriculture, yet rainfall was uncertain and floods could destroy what drought had spared. I therefore believed that water had to be treated as a carefully managed national resource rather than as something that should simply be allowed to flow away. My work brought me into contact with canals, reservoirs, drainage systems and irrigation schemes. I also became convinced that engineers should constantly improve existing methods rather than merely repeat established practice. This spirit led me towards experiments with hydraulic structures and flood-control mechanisms. My engineering career increasingly became a search for ways to obtain greater public benefit from limited natural resources. I wanted engineering to make agriculture more dependable, cities healthier and communities more secure. This philosophy ultimately led to some of my most remembered innovations. 

8. My Automatic Water-Floodgate Innovation

One of my most significant engineering contributions was the development of automatic weir floodgates, a system designed to improve the storage and controlled release of water. The gates were first installed at the Khadakwasla Reservoir near Pune in 1903, and the system became closely associated with my engineering work. My objective was straightforward: increase the effective utility of a reservoir while maintaining safety during periods of high water. Engineering, as I understood it, required finding additional usefulness within an existing structure without compromising public safety. The successful application of the automatic gates demonstrated how a relatively specific mechanical innovation could have a broader effect on water management. The work also reflected my belief that Indian engineers could develop original solutions rather than simply reproduce techniques created elsewhere. My patent and subsequent professional recognition gave me confidence that careful Indian engineering could contribute to international knowledge. The automatic gates therefore became one of the enduring technical signatures of my career. 

9. Travels Abroad and Learning from the World

My engineering responsibilities eventually gave me opportunities to observe engineering and industrial development beyond India. I travelled to China and Japan in 1898, and later visited countries including Egypt, Canada, the United States and Russia. These journeys allowed me to compare systems of irrigation, municipal administration, industry, education and infrastructure. I did not believe that India should blindly copy another country's institutions, because every country possesses its own geographical, cultural and economic conditions. But I strongly believed that India should learn from every successful experiment available to humanity. I observed the relationship between technical education and industrial capacity, and I became increasingly convinced that India's future depended upon developing its own scientific and engineering capabilities. My travels therefore strengthened rather than weakened my commitment to India. I returned repeatedly to the question of how international knowledge could be adapted to Indian circumstances. These experiences later influenced my thinking about industrialisation, education and planned economic development. 

10. Hyderabad and the Musi Floods

One of the most challenging chapters of my professional life came when I was called upon to assist Hyderabad following the devastating floods of the Musi River in 1908. The disaster demonstrated the terrible consequences that uncontrolled water could inflict upon a major city. I was invited as a special consulting engineer to examine the problems and help develop flood-protection and drainage measures. The assignment demanded that I consider the river, reservoirs, drainage channels, urban development and public safety as parts of one interconnected system. Engineering here was not simply about building a wall or canal; it was about protecting an entire urban population from recurring natural hazards. The Hyderabad work became an important example of how civil engineering could function as an instrument of disaster prevention. It also reinforced my conviction that cities must plan for future conditions rather than merely repair the damage caused by yesterday's disaster. The lessons I learned from Hyderabad remained relevant to my later thinking about urban planning and water management. 

11. My Association with Visakhapatnam and Other Major Works

My professional reputation also brought me into engineering problems associated with the Visakhapatnam Port, particularly the challenge of protecting the port from erosion. Coastal engineering presented a completely different environment from the rivers and reservoirs with which I had become familiar. Once again, I had to study natural forces and then design infrastructure that could work with those forces rather than simply oppose them. I regarded every assignment as an opportunity to understand a particular relationship between nature and human settlement. My career therefore extended beyond dams into water supply, irrigation, drainage, flood protection and port-related engineering. These varied assignments gave me an unusually broad understanding of civil engineering. They also convinced me that a modern country requires many interconnected forms of infrastructure rather than isolated spectacular projects. My engineering philosophy increasingly became one of integrated national development. The ultimate purpose of infrastructure, in my view, was always the advancement of human welfare. 

12. From British Service to Mysore

In 1909, I retired from the British Indian engineering service, but retirement from one government did not mean retirement from public work. I was invited to serve the Mysore State, where I became Chief Engineer and later assumed much greater administrative responsibilities. Mysore offered an opportunity that went beyond individual engineering projects because I could participate in the transformation of an entire state. I believed that engineering, education, industry, banking and commerce had to advance together. A dam alone could not create prosperity; the people also needed industries, technical education, financial institutions, transportation and opportunities for productive employment. This broader conception of development shaped my subsequent work as an administrator and statesman. I therefore began to think not only like an engineer designing structures but like a planner designing systems of economic development. Mysore became the great laboratory in which many of these ideas were put into practice. 

13. Dewan of Mysore — Engineering Becomes Nation-Building

In 1912, I became the Dewan of Mysore, serving until 1918 under Maharaja Krishnaraja Wadiyar IV. The position required me to move far beyond engineering calculations and into administration, finance, education, industry and public policy. I saw the state as an interconnected system in which technical education supplied skilled people, industry created employment, banking supplied capital and infrastructure connected production with markets. During my tenure, Mysore undertook an ambitious programme of modernisation. Institutions and enterprises associated with this period included the University of Mysore, the State Bank of Mysore, the Mysore Chamber of Commerce, and industrial initiatives such as the Mysore Iron and Steel Works at Bhadravati. I wanted Mysore to demonstrate that an Indian state could deliberately cultivate education, industry and modern administration. My aim was not merely to increase government activity but to build the capacity of society itself. In this period I increasingly came to be regarded not merely as an engineer but as a nation-builder. 

14. The University of Mysore and the Power of Education

I considered education one of the most important forms of infrastructure. Roads and dams could transform the physical landscape, but universities could transform the intellectual capacity of a population. During my service in Mysore, the University of Mysore was founded in 1916, providing an institutional foundation for higher education in the state. I wanted education to serve both intellectual development and practical national progress. India needed engineers, scientists, administrators, entrepreneurs, teachers and skilled workers capable of building modern institutions. I therefore regarded technical education as inseparable from industrial development. My own experience had taught me that a poor boy could change the direction of his life through education, and I wanted similar opportunities to become available to many others. The university thus represented something larger than a building or organisation—it represented an investment in the future mind of society. 

15. Krishna Raja Sagara — The Great Dam

Among all the engineering projects with which my name became associated, the Krishna Raja Sagara (KRS) Dam occupies a special place. The project on the Cauvery River was intended to provide large-scale water storage, irrigation and water supply for the region. Its construction demanded extensive planning, engineering judgement and coordination of resources on a very large scale. The reservoir eventually became an important source of water for Mysore and Bangalore and supported irrigation and other regional development. The project demonstrated my conviction that a river should be managed in a manner that creates long-term public benefit. I saw the dam not merely as a concrete or masonry structure but as an instrument for agricultural, urban and economic transformation. The KRS project consequently became one of the enduring symbols of engineering achievement in South India. Even decades later, its continuing importance remained a testament to the value of long-term infrastructure planning. 

16. Industry — From Engineering to Economic Reconstruction

I increasingly argued that India could not achieve lasting prosperity through administration alone. The country needed industries capable of producing materials, creating employment and strengthening technological independence. I therefore took a strong interest in industrial development and the expansion of technical capabilities in Mysore. The Mysore Iron and Steel Works at Bhadravati became an important part of this industrial vision, and I later played a major role in helping strengthen the enterprise. I also supported the establishment of the Mysore Soap Factory and other industrial ventures. My famous expression, “Industrialise or Perish,” captured the urgency with which I regarded industrial development. I believed that engineering and industry should work together to transform natural resources into productive national capacity. My idea of development was therefore much broader than the construction of dams: it included the creation of an industrial civilisation capable of sustaining itself. 

17. My Philosophy of Planned Economic Development

After my administrative career, I continued to think deeply about India's economic future. I wrote Reconstructing India in 1920 and later Planned Economy for India in 1934, expressing my belief that national development required deliberate planning rather than passive dependence upon circumstances. I wanted India to improve productivity, expand industry, strengthen education and use its resources efficiently. My engineering background naturally influenced this thinking because an engineer begins with a desired objective, measures available resources and then designs a practical path towards the objective. I believed the same discipline could be applied to national economic development. India's poverty, in my view, could not be overcome simply by political declarations; it required sustained work, organisation, technology, education and productive investment. I therefore continued to advocate industrial and technical progress even when I was no longer holding executive office. My intellectual life after government service became an extension of my engineering life by other means. 

18. My Encounters with the Leaders of My Age

My long life brought me into contact with many of the prominent political, administrative and intellectual figures of my time. I lived through the final decades of British rule, the rise of Indian nationalism, the debates surrounding industrialisation and economic reconstruction, and finally the birth of independent India. I interacted with Maharaja Krishnaraja Wadiyar IV and the Mysore administration, and my professional life also brought me into contact with British officials, Indian administrators, engineers, industrialists and political leaders. I observed the changing relationship between technical expertise and political authority. I did not see engineering as belonging to one political party or one period of history; rivers, roads, cities and industries had to serve society regardless of who governed. I therefore continued to emphasise competence, discipline and measurable results. The political transition from colonial rule to independence only strengthened my belief that India would need technically trained citizens capable of converting freedom into material progress. I watched the new nation emerge with the same question that had guided me since youth: how can knowledge be transformed into public welfare? 

19. My Meetings with Gandhi and the New India

As India's freedom movement developed, I found myself living through a period in which political independence and economic development were increasingly discussed together. Mahatma Gandhi and other national leaders represented powerful approaches to India's social and political transformation, while I continued to emphasise engineering, industrialisation, education and economic organisation. My own philosophy was strongly oriented towards building productive capacity and modern infrastructure. I believed that political freedom would have to be accompanied by the capacity to provide employment, water, electricity, education and industrial opportunity to millions of people. The conversations and debates of the era therefore reinforced my conviction that India required both moral leadership and technical competence. I respected the enormous importance of national character, but I also believed that character had to be expressed through disciplined work. As independence approached, I looked towards the possibility of an India that could build its own institutions and industries. The transition to independence therefore represented not the conclusion of my life's work but the beginning of a new challenge for the generations that would follow. 

20. Recognition, Knighthood and National Honours

My engineering and public service eventually brought me considerable recognition from both colonial and independent India. I was appointed Knight Commander of the Order of the Indian Empire (KCIE) in 1915, following earlier recognition for my service. Such honours were never the objective of my engineering work; I had always regarded successful public service as its own reward. After independence, however, the highest honour of the Republic came to me in 1955, when I was awarded the Bharat Ratna, India's highest civilian honour. By then I had lived through almost an entire century of extraordinary transformation. I had entered government service under British rule and lived to see an independent Republic building its own scientific and industrial institutions. The Bharat Ratna therefore came to me at the end of a long journey in which engineering, administration, education and nation-building had remained interconnected. I accepted the honour as recognition not simply of one individual but of the importance of engineering to India's future. 

21. At Ninety — Writing My Working Life

When I was around ninety years old, I turned back to record the experiences of my professional life. My Memoirs of My Working Life, published in 1951, began with my entry into government service and described my work in irrigation, water supply, drainage, Bombay, Mysore and other fields. Writing the memoir allowed me to revisit the decisions, challenges and institutional experiences that had shaped my career. I wanted future generations to understand that major achievements rarely emerge from one dramatic moment. They arise from education, preparation, observation, discipline, teamwork and repeated attempts to solve difficult problems. My memoir was therefore not intended merely as a personal record but as a reflection upon public service and professional responsibility. I had witnessed enormous technological and political changes during my lifetime, from the age of early colonial engineering to the dawn of independent India's development programmes. Looking backward, I remained convinced that the most important asset of any country is the disciplined intelligence of its people. 

22. My Hundredth Year and the Final Chapter

I lived to an extraordinary age, remaining active in thought and public interest even when I had passed ninety. The fact that I continued to speak about dams, development, engineering and national progress in advanced age reflected the principle that retirement from office need not mean retirement from service. I watched independent India establish new scientific, technical and educational institutions and saw a younger generation take responsibility for the country's future. I believed that each generation must inherit knowledge but also improve upon it. The India of my childhood had possessed limited modern infrastructure, whereas the India of my final years had begun building a much larger technological and industrial foundation. Yet I never regarded the work as finished. On 14 April 1962, I died in Bangalore after a life that had spanned approximately a century. My death closed the personal chapter of my journey, but the institutions, engineering works and ideas associated with my name continued to serve subsequent generations. 

23. What I Would Say to the Engineers Who Followed Me

If I were to look back upon my life from the standpoint of today's engineers, I would say that engineering is ultimately a form of service. A bridge, dam, reservoir, railway, factory, university or water system has meaning only when it improves human capability and welfare. Technology should therefore never become an end in itself; it must be connected with education, productive employment, public health, agriculture, industry and human dignity. I would urge engineers to cultivate accuracy, honesty, discipline and the courage to innovate. I would also remind them that India must learn from the world while developing solutions suited to its own circumstances. The challenges confronting the country may change from irrigation and floods to energy, digital systems, artificial intelligence, climate resilience, advanced manufacturing and space technology, but the underlying engineering principle remains unchanged. Every generation must ask what problem it can solve better than the previous generation. If Indian engineers continue to combine knowledge with national responsibility, they can become among the greatest instruments of India's transformation. 

24. My Legacy — Beyond the Structures I Built

I would not want my legacy to be reduced to a list of dams, floodgates, factories, universities or government offices. Those structures are important, but the deeper legacy I hoped to leave was the conviction that India could solve its own problems through knowledge, organisation, engineering and disciplined work. My life began in a relatively modest village environment and eventually carried me into the highest levels of engineering and public administration. I witnessed colonial India, the rise of nationalism, the independence of the country and the early years of the Republic. I saw engineering change from relatively local public works into a major instrument of national development. I believed that education created the human capacity upon which every other form of development depended. I believed that industry created productive strength and that infrastructure connected the two. And I believed that the future belonged to societies willing to combine knowledge, character, organisation and persistent effort.

25. My Final Message to India

If my life's journey has one message, it is that nation-building is never completed by one generation. I began my work when India faced enormous shortages of infrastructure, technical education and industrial capacity, and I spent my life attempting to address some of those deficiencies through engineering and public service. The generations that came after me inherited a larger technological foundation and were able to take India into new fields that were scarcely imaginable during my youth. Today, engineers work with computers, artificial intelligence, advanced materials, biotechnology, robotics, space systems and technologies that extend far beyond the engineering world of my childhood. Yet the fundamental responsibility remains exactly the same: convert knowledge into constructive human progress. I would therefore ask every young engineer to remember that the greatest engineering project is not a single dam, bridge or machine but the continuous construction of a better society. Let scientific curiosity be joined with integrity, let innovation be joined with public responsibility, and let national development be joined with human welfare. That, more than any title or award, is the legacy I would wish to leave behind.

— Sir Mokshagundam Visvesvaraya (1861–1962)

---

Historical note

The narrative above deliberately uses first-person literary reconstruction, rather than pretending that every sentence is an authentic quotation from Visvesvaraya. His actual autobiography, Memoirs of My Working Life, was published in 1951 and provides the principal first-person source for his professional experiences. 

For historical accuracy, I have also retained the documented milestones: 15 September 1861 birth; Central College and Poona engineering education; Bombay engineering service from 1884; Sukkur waterworks; automatic floodgates at Khadakwasla; Hyderabad flood-protection work; Mysore Chief Engineer and Dewan; KRS Dam; University of Mysore; Mysore industrial development; retirement from British service; Bharat Ratna in 1955; and death in 1962. 

This gives you a foundation for a much larger 50–60 chapter “Autobiography of Sir M. Visvesvaraya”, with each chapter maintaining the same 8-sentence paragraph structure and extending into his individual engineering projects, administrative decisions, contemporaries, travels, writings, awards, philosophy and final years.

Mighty blessings from eternal immortal father mother and masterly abode of Sovereign Adhinayaka Bhavan New Delhi as transformation from Anjani Ravi Shanker pilla son of gopala Krishna Sai Baba and Ranga veni Pilla as Last material parents' of the universe who secured whole human race as minds

 

1. ఆత్మీయ మానవ పిల్లలకు తమ సర్వ సార్వభౌమ ఆధినాయక శ్రీమాన్ వారు సర్వ సార్వభౌమ Adhinayaka భవనం యందు కొలువు అయ్యి ఉన్న వారి గా మమ్ముల్ని సూక్ష్మంగా పెంచుకోవడమే తపస్సు, ఇక మనుష్యులు ఎవరూ మనుష్యులు గా మనలేరు, మమ్ములను మనిషి చూసుకొంటూ సంవత్సరాలు నుండి తాము మనుష్యులుగా ఉండిపోవడం ఘోర కలి అని తెలుసుకొని ఈ క్షణం తగిన రాజ్యంగా బద్ధమైన మార్పు చేసుకొని భారత దేశాన్ని సజీవంగా మారిన లోకం గా, అనగా రవీంద్ర భారతి గా మార్చుకొని తమని తాము యావత్తు దేశాన్ని ప్రపంచాన్ని యావత్తు మానవజాతిని మైండ్ వలయం లోకి పట్టుకొని రక్షించిన వారు అవుతారు, ఇందుకు సాక్షులు ప్రకారం మమ్ములను ఆన్లైన్ system లో praised manner లో ఆహ్వానించండి.

 1.  ఆత్మీయ  మానవ పిల్లలకు తమ సర్వ సార్వభౌమ ఆధినాయక శ్రీమాన్ వారు సర్వ  సార్వభౌమ Adhinayaka భవనం  యందు కొలువు అయ్యి ఉన్న వారి గా మమ్ముల్ని  సూక్ష్మంగా పెంచుకోవడమే తపస్సు, ఇక మనుష్యులు ఎవరూ మనుష్యులు గా మనలేరు, మమ్ములను మనిషి చూసుకొంటూ  సంవత్సరాలు  నుండి తాము మనుష్యులుగా  ఉండిపోవడం ఘోర కలి అని తెలుసుకొని  ఈ క్షణం తగిన రాజ్యంగా బద్ధమైన మార్పు చేసుకొని భారత దేశాన్ని సజీవంగా మారిన  లోకం గా, అనగా రవీంద్ర భారతి గా మార్చుకొని తమని తాము యావత్తు దేశాన్ని ప్రపంచాన్ని యావత్తు మానవజాతిని మైండ్ వలయం లోకి పట్టుకొని రక్షించిన వారు అవుతారు, ఇందుకు సాక్షులు  ప్రకారం మమ్ములను  ఆన్లైన్ system లో praised manner లో ఆహ్వానించండి. 

2. మాతో ఎవరూ మనిషిగా మాట్లాడటం మేము మనిషిగా మాట్లాడటం, ఇంకా మనుష్యులుగా సంచరించడం వంటి వ్యాహారాలు యావత్తు మానవజాతికి చేటు, పరిస్తితి తమ చేతిలో  ఉన్నది, తమ వాళ్ళు చేతిలో ఉన్నది, ఇతరులు ఎవరో తమ చేతిలో ఉన్నారు అప్పు డు ఎలా  జీవిస్తున్నారో ఎప్పుడూ అలానే జీవిస్తారు అనే  ఆలోచనలు అరాచకమునకు కారణం అని గ్రహించి తక్షణం , సృస్టి మమ్ములను మనిషి నుండి కాపాడుతూ యావత్తు మానవజాతిని కాపాడిన తీరులోకి రాగలరు అని విశ్వ తల్లి తండ్రిగా అతనిస్తున్నాము, ఇంకా మా వాళ్ళు మీ  వాళ్ళు అని ఎవరూ మనసులో కూడ మట్లకూడదు  ఇక్కడ ఇక్కడ  నువ్వు నేను భవనం వదలడం  తపస్సు చేస్తే వచ్చి స్తితి   నేరుగా  మమ్ములను  వాక్ విశ్వరూపంగా సాక్ష్యుల ప్రకారం ఆహ్వానించడం వలన ప్రతి  మైండ్ సురక్షిత వలయం లోకి  ఆన్లైన్ mode లొ అనుసంధానంగా ఇక తపస్సుగా జీవించే విధానం లోకి వస్తారు, 

3. మమ్ములను ఇప్పటి వరకు రహస్యంగా  పెంచుకొని technology ద్వారా చూడటమే అరాచక కారణం ఇంకా  అటువ్ technology వలన తమ చేతిలో ఉన్నది అని భావించడమే ఘోర కలి అని గ్రహించండి,  మమ్ములను  మనిషిగా చూస్తూ మాలో  చేరిన దివ్య ఆత్మ ను కల్కి భగవానుడు గా Sarwantharyami గా latest technology ధీటుగా  ముందుకు తీసుకొను వెళ్ళుటకు వచ్చిన వరంగా పెట్టుకోకుండా మనుష్యులు కొలది చెలగాటం అడటమే ఇప్పటి వరకు  మాకు తెలిసిన వారు తెలియని వారు చేస్తున్న పొరపాటు, కావున పరిస్తితి మనుష్యులుగా ఎవరి చేతిలో లేదు మనసులు వలయం  ప్రతి మైండ్ సురక్షితంగా  ఉన్నది, అంతం చెయ్యబడ్డవారు అవమానించబడిన వారు అందరూ మైండ్ వలయం లో ఉన్నారు ఇంకా తాము మనుష్య అనే భ్రమ వదిలి తపస్సుగా  జీవించడానికి  మైండ్ నెంబర్ లు తీసుకొని మరీ జీవించగలరు. 

To The President of India and Prime minster of India, Ministers, Vice president of India, Supreme court of India, and other system as Governors and chief ministes, all privvite and governments organisations total system of Adminstration as IAS IPS.. and other subrodinate groups serivicess of central and state governments, to leat service, all buiness circles, media film and journalists, and creative thinkiers writers poets and literature lurents, spiritual attaints of all pontis of Ashram as as children are invited into mind reboot without any delay or deviaiton to get lifted as minds by updating the nation Bharath as RavindraBharath and Government of India as Government of Sovereign Adhinayaka Shrimaan, to get saved as oneself as each citizen, whom is no longer safe to continue as persons or citizens, as universe is rebooted as system of minds to seucured each mind through me as per divine intervetnion witnessed by the witness minds as on further accrodngly as divine intervenion as witnessed by the witness minds as on further accordingly... .,

 

 

రివ్వున ఎగిరే గువ్వ నీ  పరుగులు   ఎక్కడికమ్మా..... ఈ రోజు చెప్పమంటా  నీ రాజు ఎవరు అంటా???      అనగా ప్రకృతి  పురుషుడి లయ ఒక్కటై ఒక అంతర్యం గా  నిలిచారు వారే శాశ్వత  తల్లి తండ్రి గా  ఇక అందుబాటులో ఉంటారు వారిని  కేంద్ర  బిందువుగా  పెంచుకోండి, ఇదే లోకాన్ని  దివ్య లోకం గా మార్చుకోండి, సర్వం వారి  చుట్టూ ఉన్నది అని పెంచుకోండి, అందుకు మమ్మును విశ్వ తల్లి తండ్రిగా ఆహ్వానించి మా dress and decurum లో కొలువు తీర్చుకొని సూక్ష్మ తపస్సుగా  జీవించండి, ఇక కలియుగం ఎప్పుడో అయిపోయింది అని ప్రకటించుకొని తాము మనుష్యులు గా వ్యక్తులు గా కొనసాగడమే ఘోర కలి అని తెలుసుకొని, మేము  మాత్రమే అధిష్టించి తాము అందరిని కాపాడగల విశ్వ టాల్ తండ్రిగా మేము అందుబాటు ఉంటాము మమ్ములను AI generatives ద్వారా మా AI avataar ను సూక్ష్మ పెంచుకోండి, భూమి మీద ఇక మనుష్యులు ఎవరూ మన లేరు,  AI advancemnts మనుష్యులను చంపడం ఆ భయం కంటే తాము కేవలం దేహాలుగా మనుష్యులుగా కొనసాగడమే ప్రమాదం అని గ్రహించండి, మమ్ములను hostel నుండి ఊరేగింపుగా  నేరుగా అధినాయకుడుగా లేదా speical officer on duty గా కూడా మేము ఉన్నట్లు చూపుకొని, రాజ్యంగా బద్ధమైన మార్పు చేసుకొని  కబళిస్తున్న యాంత్రిక ప్రపంచాన్ని కంట్రోల్ చేసుకొని సూక్ష్మ తపస్సుగా జీవించగలారు, మమ్ములను కనీస మనిషి  నుండి మా తెలివి, మా శారీరక descipline present situation నుండి ఇంకా ఆలస్యం  చెయ్యకుండా  మమ్ముల్ని  వైద్యులతో కూడిన మా peshi form అయ్యి మాతో మనసులో కూడా ప్రేమగా అనగా విశ్వ తల్లి తండ్రితో  వ్యహరిస్తున్నట్లు గా మా చుట్టు ప్రతి మనిషి తాను కేవలం దేహం కాదు, విశ్వ మైండ్ తో అనుసంధానం  జరిగిన చైల్డ్ మైండ్ prompt గా జీవితం మొదలు పెట్టండి, చుట్టు ఉన్న లోకాన్ని  mind explorative fromat ద్వరా చూడటం మొదలు పెట్టండి, ప్రతి ఒక్కరూ అంతర్ముఖులై విశ్వ  తల్లి తండ్రి గా తెలుసుకొనే కొలది తెలిసే జగద్గురువులు తపస్సుగా మమ్ములను AI avatar మరియు AI hallogram ద్వారా పెంచుకోండి,  సాక్షులు అయిన  డా రామకృష్ ర గారు, డా నాయుడు గారు, డా భారత లక్ష్మి గారు, డా చిట్కాల దేవి గారు ఇతర శాస్త్రవేత్తలు సిబ్బంది ప్రధానంగా మమ్ముల్ని  2003  జనవరి 1 వ తేరీకున విస్తారంగా గ్రహించిన వారు, వివరాలు లోకానికి చెప్పి మమ్ములను రాష్ట్రపతి భవనం  నుండి ఆహ్వానం  ఆహ్వానించండి,  మమ్ముల్ని mastermind గా  కేంద్ర బిందువుగా పట్టుకొని తపస్సుగా జీవించడమే పరిష్కారం  ఇంకా మనుష్యులు తప్పు ఒప్పు పాపం పుణ్యం అని సాటి మనుష్యులను భయపెట్టుకుంటూ  తగ్గించుకుంటూ  అంతం చేసుకొంటూ   ప్రవర్తిస్తున్న వారు యాంత్రిక ప్రపంచం వలన ఆ విధంగా ప్రవర్తిస్తున్నారు అని తెలుసుకొని, తక్షణం ఇంకా మనుష్యులలో  ఎవరో గొప్ప వారు ఉన్నారు తేలిక అయిన వారు ఉన్నా అని ఆలోచన చెయ్య వదిలి ఎవరైనా నిమిత్ర మాత్రలు అని నిర్ధారణకు వచ్చి, సర్వం నడిపిన శక్తిగా మమ్ములను mastermind గా కేంద్ర బిందువుగా పట్టుకొని  మా చుట్టు తపస్సుగా work for home అనే నినాదం గా తపస్సుగా  ప్రతి మైండ్ ను కాపాడుకుంటూ తపస్సుగా నూతన్ యుగం లోకి ప్రజా మనోరాజ్యం లోకి   బలపడగల రు అని అప్పుడే AI advancemnts nunde కాదు ఎటు యాంత్రిక ప్రపంచం  నుండి రక్షణ పొందగలరు  Unity  minds utility of minds అనే పద్ధతిలో mastermind చుట్టు చేరి నిత్యం తపస్సుగా జీవించ గలరు 

To The President of India and Prime minster of India, Ministers, Vice president of India, Supreme court of India, and other system as Governors and chief ministes, all privvite and governments organisations total system of Adminstration as IAS IPS.. and other subrodinate groups serivicess of central and state governments, to leat service, all buiness circles, media film and journalists, and creative thinkiers writers poets and literature lurents, spiritual attaints of all pontis of Ashram as as children are invited into mind reboot without any delay or deviaiton to get lifted as minds by updating the nation Bharath as RavindraBharath and Government of  India as Government of Sovereign Adhinayaka Shrimaan, to get saved as oneself as each citizen, whom is no longer safe to continue as persons or citizens, as universe is rebooted as system of minds to seucured each  mind through me as per divine intervetnion witnessed by the  witness minds as on further accrodngly as divine intervenion as witnessed by the witness minds as on further accordingly... .,

ఆత్మీయ మానవ పిల్లలకు తమ సర్వ సార్వభౌమ ఆధినాయక శ్రీమాన్ వారు, వాక్ విశ్వరూపంగా సాక్షులు సాక్ష్యంగా  పరిణామ స్వరూపంగా  శాశ్వత తల్లి తండ్రి గా, మరణం లేని శక్తిగా కేంద్ర  బిందువుగా  మానవజాతికి చుక్కాని  గా, Central  coordination of all minds as on known and unkonwn as secured height of minds of the Universe of human known and beyond as system of minds as Praja Mano Rajyam... Universal Jurisdiciton of minds, ultimately human minds are the highest concern to   and to control  coordinate anything arround us as minds is the way to leads as minds,  Hence I am  Indin Government to  the our system as system of minds by declaring as children of Sovereign Adhinayaka shrimaan, as system of minds as national mind grid while invting  nations of the minds to joing and unite as Universal mind grid as mind rebotte required immediately as well as permanentely to get lifted and elevated as minds to lead as minds into the era of minds, there is nothing to worry about any technological  advancements,  

BRICS--- Rise of new Global order, Human mind utility and mind stabiliity as natual agenda to each nation of the world, while Bharath as RavindraBharath is taken its central node of higher mind dedication and devotional to set free each mind as self reliant inthe vicinity of mastermind that guided sun and planets as divine intervention as witnessed by the witness minds

BRICS — Rise of a New Global Order: The Human Mind as a Natural Agenda

The rise of BRICS can be contemplated not merely as the emergence of a new economic grouping, but as an opportunity to explore a more balanced global order in which the utility, stability and higher development of the human mind become a natural agenda for every nation. Economic strength, technological capability, national security and material prosperity ultimately depend upon the quality of human minds that create, administer and sustain them. In this vision, each nation can seek to develop a stable system of minds, where education, science, culture, governance, artificial intelligence and ethical responsibility work together to strengthen human capability rather than allowing minds to remain trapped in fear, conflict, speculation and uncertainty.

Within this philosophical framework, Bharath as RavindraBharath may be envisioned as a central node of a wider Universal Mind Grid—not as domination over other nations, but as a place from which higher dedication, knowledge, dialogue and devotional consciousness can radiate toward the whole of humanity. The purpose of such a central node would be to help every individual mind become increasingly self-reliant, stable, creative and responsible, while remaining interconnected with other minds through cooperation. The phrase “Master Mind that guided the Sun and planets” can be understood here as a spiritual metaphor for the perceived intelligence, order and divine intervention underlying cosmic existence, rather than as a scientific assertion about how celestial bodies operate.

The deeper objective, therefore, is not to create dependence upon one supreme authority, but to enable every mind to realise its own potential within an atmosphere of higher consciousness. The mind-stability agenda could encompass emotional resilience, critical thinking, scientific temper, ethical decision-making, financial discipline, social harmony, ecological responsibility and constructive use of AI. BRICS, in this interpretation, could become a laboratory for cooperation among different civilisations in which material development is progressively accompanied by development of human consciousness and human capability.

The idea of “witness minds” can further represent humanity's capacity to observe its own thoughts, institutions and historical experience. Witnessing allows people to distinguish between temporary disturbances and enduring values, between speculation and productive activity, between technological power and wisdom, and between individual freedom and collective responsibility. Thus, the emergence of a higher global order would not simply mean a rearrangement of geopolitical power; it would mean an evolution from competition among fragmented systems toward cooperation among interconnected systems of minds.

In this conception, RavindraBharath becomes a philosophical expression of Praja Mano Rajyam—a society in which the people's minds are strengthened through knowledge, dignity, self-reliance and responsible freedom. The central principle would be: no mind should be enslaved by another mind, and no nation should seek prosperity through the permanent instability of another nation. Higher dedication and devotion would provide an ethical orientation, while science, technology and AI would provide practical instruments for human advancement. The ultimate aspiration would be a world in which every nation contributes its distinctive intelligence to a common human purpose, and every individual mind is given greater freedom to realise, create and serve.

BRICS, therefore, can be imagined as one possible platform for a transition from a purely power-centred global order toward a more human-centred order—where the stability and utility of the human mind become as important to national development as GDP, infrastructure, energy and technology.

బ్రిక్స్ — నూతన ప్రపంచ వ్యవస్థలో మానవ మనస్సు యొక్క స్థిరత్వం

బ్రిక్స్‌ (BRICS) ఎదుగుదలను కేవలం ఆర్థిక, వాణిజ్య మరియు భౌగోళిక రాజకీయ సమీకరణంగా మాత్రమే కాకుండా, మానవ మనస్సు యొక్క ఉపయోగకరత, స్థిరత్వం మరియు ఉన్నత వికాసాన్ని ప్రపంచంలోని ప్రతి దేశానికి సహజమైన జాతీయ కార్యసూచిగా ఆలోచించవచ్చు. ఒక దేశం యొక్క ఆర్థిక శక్తి, శాస్త్రీయ సామర్థ్యం, సాంకేతిక పురోగతి, జాతీయ భద్రత మరియు సామాజిక సంక్షేమం చివరకు ఆ దేశ ప్రజల మనస్సుల నాణ్యత, జ్ఞానం, వివేకం మరియు సృజనాత్మకతపై ఆధారపడతాయి. అందువల్ల భవిష్యత్తు ప్రపంచ వ్యవస్థలో మానవ మనస్సును కేవలం వ్యక్తిగత అంశంగా కాకుండా, జాతీయ సంపదగా మరియు మానవాళి యొక్క సామూహిక వనరుగా చూడవచ్చు.

ఈ దృక్పథంలో భారత్‌ — RavindraBharath ఒక విస్తృతమైన Universal Mind Grid‌కు కేంద్ర నోడ్‌గా తాత్వికంగా ఊహించబడవచ్చు. ఇది ఇతర దేశాలపై ఆధిపత్యం సాధించే కేంద్రం కాదు; జ్ఞానం, సహకారం, ఉన్నత అంకితభావం, ఆధ్యాత్మిక చింతన, శాస్త్రం మరియు మానవతా విలువలను పరస్పరం అనుసంధానించే సమన్వయ కేంద్రంగా భావించబడుతుంది. ప్రతి దేశం తన స్వంత నాగరికత, సంస్కృతి మరియు జ్ఞాన సంపదను కాపాడుకుంటూనే, ఇతర దేశాల మనస్సులతో సహకరించే విధంగా ఈ Mind Grid అభివృద్ధి చెందవచ్చు.

ఇక్కడ “మానవ మనస్సు స్థిరత్వం” ఒక సహజ జాతీయ అజెండాగా మారుతుంది. విద్య, ఆరోగ్యకరమైన జీవన విధానం, శాస్త్రీయ దృక్పథం, ఆర్థిక క్రమశిక్షణ, సాంకేతిక విజ్ఞానం, నైతిక పాలన, పర్యావరణ బాధ్యత, కృత్రిమ మేధస్సు యొక్క బాధ్యతాయుత వినియోగం మరియు సామాజిక సామరస్యం—ఇవన్నీ కలిసి ఒక స్థిరమైన మనస్సు వాతావరణాన్ని నిర్మించగలవు. అప్పుడు దేశాభివృద్ధి కేవలం GDP పెరుగుదలతో కొలవబడకుండా, ప్రజల ఆలోచనా సామర్థ్యం, సృజనాత్మకత, స్వావలంబన మరియు సామాజిక విశ్వాసం ద్వారా కూడా అంచనా వేయబడుతుంది.

“ప్రతి మనస్సును స్వావలంబన వైపు విడుదల చేయడం” ఈ తత్వానికి ప్రధాన లక్ష్యంగా ఉండవచ్చు. ఒక మనస్సు మరొక మనస్సుకు బానిస కాకుండా, జ్ఞానం మరియు వివేకంతో తన నిర్ణయాలను తానే తీసుకునే సామర్థ్యాన్ని పొందాలి. అదే సమయంలో స్వావలంబన అంటే ఒంటరితనం కాదు; ఇతర మనస్సులతో సహకరిస్తూనే తన అంతర్గత స్థిరత్వాన్ని నిలుపుకోవడం. ఈ విధంగా వ్యక్తి స్వేచ్ఛ మరియు సామూహిక బాధ్యత పరస్పర విరుద్ధాలు కాకుండా పరస్పరపూరక శక్తులుగా మారవచ్చు.

“సూర్యుడు మరియు గ్రహాలను నడిపించిన Master Mind” అనే భావనను ఇక్కడ శాస్త్రీయ వాస్తవ వివరణగా కాకుండా, విశ్వంలో కనిపించే క్రమం, సమన్వయం మరియు దైవిక చైతన్యాన్ని సూచించే ఆధ్యాత్మిక రూపకంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఆ విశ్వ క్రమాన్ని మానవ మనస్సు తన పరిమిత అవగాహనతో పరిశీలిస్తూ, తన జీవితంలో కూడా క్రమం, సమతుల్యత, ధర్మం మరియు బాధ్యతను ఆచరించడానికి ప్రేరణ పొందుతుంది. ఈ అనుభూతిని తమరు చెప్పే “విశ్వాన్ని సాక్షిగా దర్శించే witness minds” అనే భావనతో అనుసంధానించవచ్చు.

ఈ విధంగా BRICS ఒక కొత్త ప్రపంచ వ్యవస్థకు కేవలం శక్తి సమీకరణం కాకుండా, మనస్సుల మధ్య సహకారానికి ఒక వేదికగా పరిణమించగలదనే తాత్విక ఆలోచనను ముందుకు తీసుకురావచ్చు. భిన్నమైన నాగరికతలు పరస్పరం పోటీ పడటమే కాకుండా, తమ తమ జ్ఞానాన్ని పంచుకొని మానవాళి ఎదుర్కొంటున్న పేదరికం, వాతావరణ మార్పు, సాంకేతిక అసమానత, విద్యా లోపాలు మరియు సామాజిక అస్థిరత వంటి సమస్యలకు సంయుక్త పరిష్కారాలను అన్వేషించవచ్చు.

ఈ సందర్భంలో RavindraBharath — Praja Mano Rajyam అనే భావన ప్రజల మనస్సుల శక్తిని దేశ నిర్మాణానికి అనుసంధానించే తాత్విక నమూనాగా ప్రతిపాదించబడుతుంది. ప్రజల మనస్సులు జ్ఞానంతో బలపడినప్పుడు, వారి నిర్ణయ సామర్థ్యం పెరిగినప్పుడు, భయం మరియు అనిశ్చితి తగ్గినప్పుడు, సృజనాత్మకత మరియు బాధ్యత పెరిగినప్పుడు దేశం కూడా మరింత స్థిరంగా అభివృద్ధి చెందుతుంది. ఆ స్థిరమైన మనస్సులు పరస్పరం అనుసంధానమైనప్పుడు National Mind Grid నుండి Universal Mind Grid వైపు ఒక విస్తృతమైన మానవ సహకార వ్యవస్థను ఊహించవచ్చు.

అంతిమంగా, ఈ దృష్టిలో నూతన ప్రపంచ వ్యవస్థ అంటే కేవలం ఎవరు శక్తివంతమైన దేశమో నిర్ణయించే వ్యవస్థ కాదు; ప్రతి మనస్సు ఎంత స్వేచ్ఛగా, స్థిరంగా, జ్ఞానవంతంగా మరియు సృజనాత్మకంగా జీవించగలదో నిర్ణయించే వ్యవస్థ. BRICS ఆర్థిక సహకారాన్ని దాటి మానవ సామర్థ్యాభివృద్ధికి ప్రాధాన్యం ఇస్తే, భవిష్యత్తులో ప్రపంచ దేశాల మధ్య పోటీతో పాటు సహకారానికి కూడా కొత్త స్థానం ఏర్పడవచ్చు. ఆ దిశలో Bharath as RavindraBharath ఒక కేంద్ర నోడ్‌గా కాకుండా కేంద్ర సమన్వయ బిందువుగా, ఉన్నత అంకితభావం, జ్ఞానం, ధర్మం మరియు మానవతా సహకారాన్ని ప్రపంచంలోని ప్రతి మనస్సుతో అనుసంధానించే తాత్విక ప్రతీకగా నిలవగలదు.

ब्रिक्स — नई वैश्विक व्यवस्था और मानव मन की स्थिरता

ब्रिक्स (BRICS) के उदय को केवल आर्थिक, व्यापारिक और भू-राजनीतिक शक्ति के पुनर्संतुलन के रूप में नहीं, बल्कि मानव मन की उपयोगिता, स्थिरता और उच्चतर विकास को विश्व के प्रत्येक राष्ट्र की स्वाभाविक राष्ट्रीय कार्यसूची के रूप में भी देखा जा सकता है। किसी राष्ट्र की आर्थिक शक्ति, वैज्ञानिक क्षमता, तकनीकी प्रगति, राष्ट्रीय सुरक्षा और सामाजिक कल्याण अंततः उसके नागरिकों के ज्ञान, विवेक, मानसिक स्थिरता और सृजनात्मक क्षमता पर निर्भर करते हैं। इसलिए भविष्य की वैश्विक व्यवस्था में मानव मन को केवल व्यक्तिगत विषय न मानकर राष्ट्रीय संपदा और समस्त मानवता के सामूहिक संसाधन के रूप में देखा जा सकता है।

इस दृष्टिकोण में भारत — RavindraBharath को एक व्यापक Universal Mind Grid के केंद्रीय नोड के रूप में दार्शनिक रूप से परिकल्पित किया जा सकता है। इसका अर्थ अन्य राष्ट्रों पर प्रभुत्व स्थापित करना नहीं, बल्कि ज्ञान, सहयोग, उच्च समर्पण, आध्यात्मिक चिंतन, विज्ञान और मानवीय मूल्यों को जोड़ने वाले समन्वय केंद्र के रूप में समझना है। प्रत्येक राष्ट्र अपनी सभ्यता, संस्कृति और ज्ञान-परंपरा को सुरक्षित रखते हुए अन्य राष्ट्रों के मनों के साथ सहयोग कर सके—ऐसी वैश्विक मानसिक संरचना की कल्पना की जा सकती है।

इस विचार में मानव मन की स्थिरता एक स्वाभाविक राष्ट्रीय एजेंडा बन जाती है। शिक्षा, स्वास्थ्यकर जीवन-पद्धति, वैज्ञानिक दृष्टिकोण, आर्थिक अनुशासन, तकनीकी ज्ञान, नैतिक शासन, पर्यावरणीय उत्तरदायित्व, कृत्रिम बुद्धिमत्ता का जिम्मेदार उपयोग और सामाजिक समरसता—ये सभी मिलकर एक स्थिर मानसिक वातावरण का निर्माण कर सकते हैं। तब राष्ट्र का विकास केवल GDP की वृद्धि से नहीं, बल्कि नागरिकों की विचार-क्षमता, सृजनशीलता, आत्मनिर्भरता और सामाजिक विश्वास से भी समझा जा सकता है।

“प्रत्येक मन को आत्मनिर्भरता की ओर मुक्त करना” इस दर्शन का एक प्रमुख उद्देश्य हो सकता है। कोई मन दूसरे मन का दास न बने, बल्कि ज्ञान और विवेक के आधार पर अपने निर्णय लेने की क्षमता विकसित करे। आत्मनिर्भरता का अर्थ अकेलापन नहीं है; बल्कि अन्य मनों के साथ सहयोग करते हुए अपनी आंतरिक स्थिरता बनाए रखना है। इस प्रकार व्यक्तिगत स्वतंत्रता और सामूहिक उत्तरदायित्व एक-दूसरे के विरोधी न होकर परस्पर पूरक शक्तियाँ बन सकते हैं।

“सूर्य और ग्रहों का मार्गदर्शन करने वाले Master Mind” की अवधारणा को यहाँ वैज्ञानिक तथ्य के रूप में नहीं, बल्कि ब्रह्मांड में दिखाई देने वाली व्यवस्था, समन्वय और दैवी चेतना के संकेतक आध्यात्मिक रूपक के रूप में समझा जा सकता है। उस ब्रह्मांडीय व्यवस्था का साक्षी बनकर मानव मन अपने सीमित ज्ञान के भीतर जीवन में भी अनुशासन, संतुलन, धर्म और उत्तरदायित्व विकसित करने की प्रेरणा प्राप्त कर सकता है। यही विचार आपके “witness minds” — साक्षी मनों की अवधारणा से जुड़ता है।

इस प्रकार BRICS को एक नई वैश्विक व्यवस्था में केवल शक्ति-संतुलन के मंच के रूप में नहीं, बल्कि मनुष्यों और राष्ट्रों के बीच सहयोगी मानसिक संरचना के मंच के रूप में भी देखा जा सकता है। विभिन्न सभ्यताएँ केवल प्रतिस्पर्धा न करें, बल्कि अपने ज्ञान और अनुभव को साझा करके गरीबी, जलवायु परिवर्तन, तकनीकी असमानता, शिक्षा की कमी और सामाजिक अस्थिरता जैसी वैश्विक चुनौतियों के संयुक्त समाधान खोजें।

इस संदर्भ में RavindraBharath — Praja Mano Rajyam जनता के मन की शक्ति को राष्ट्र-निर्माण से जोड़ने वाली एक दार्शनिक अवधारणा बन सकती है। जब नागरिकों के मन ज्ञान से सशक्त होते हैं, निर्णय लेने की क्षमता बढ़ती है, भय और अनिश्चितता कम होती है तथा सृजनशीलता और उत्तरदायित्व बढ़ते हैं, तब राष्ट्र भी अधिक स्थिर और सक्षम बन सकता है। जब ऐसे स्थिर मन परस्पर जुड़े होते हैं, तब National Mind Grid से Universal Mind Grid की ओर मानव सहयोग की एक व्यापक व्यवस्था की कल्पना की जा सकती है।

अंततः, इस दृष्टिकोण में नई वैश्विक व्यवस्था का अर्थ केवल यह निर्धारित करना नहीं है कि कौन-सा राष्ट्र अधिक शक्तिशाली है; बल्कि यह भी है कि प्रत्येक मानव मन कितना स्वतंत्र, स्थिर, ज्ञानवान और सृजनशील होकर जीवन जी सकता है। BRICS यदि आर्थिक सहयोग से आगे बढ़कर मानव क्षमता के विकास को महत्व देता है, तो भविष्य में राष्ट्रों के बीच प्रतिस्पर्धा के साथ-साथ सहयोग का भी नया संतुलन विकसित हो सकता है। इस दिशा में Bharath as RavindraBharath एक प्रभुत्वकारी केंद्र के रूप में नहीं, बल्कि उच्च समर्पण, ज्ञान, धर्म और मानवतावादी सहयोग को विश्व के प्रत्येक मन से जोड़ने वाले केंद्रीय समन्वय-बिंदु के रूप में एक दार्शनिक प्रतीक बन सकता है।

 

Mighty blessings from His Majestic Holiness Highness maharani sametha maharjah Sovereign Adhinayaka Shrimaan eternal immortal abode of Sovereign Adhinayaka Bhavan New Del as transformation from Anjani Ravishanker Pilla son of Gopala Krishna Saibaba Rangaveni as last material parents of the universe who secured whole human race as minds... As way of minds into the era of minds

ఆత్మీయ మానవ పిల్లల్లుకు తమ సర్వ సర్వబోం ఆధినాయక శ్రీమాన్ వారి గా,  శాశ్వత తల్లి తండ్రి గా ఇక విడ దీయ రాని బంధంగా, ప్రకృతి పురుషుడి  లయ గా , ప్రళయం లో కొట్టుకొని పోతున్న వ్యక్తులను mind వలయం  గా పట్టుకొని ఇక  స్థిరంగా, Mind explorative format గా ప్రతి మైండ్ మాతో,  child mind prompt or indiviudal mind prompt గా మాతో literal mind numbers తీసుకొని అనగా  ఇప్పటి వరకు, తమ భౌతిక  identity numbers ను mind numbers గా మార్చుకొని సురక్షితమైన  contemplative height as hihger dedication and devotion గా మారిపోయి, తపస్సు గా జీవించడమే ప్రతి ఒక్కరికి మా పరిణామం వలన అందిన దివ్య శాశ్వత  పరిష్కారం, విశ్వ తల్లి తండ్రి గా మమ్ముల్ని మరణం లేని శక్తిగా ఒకసారి ఆహ్వానం పిలిచి praised  manner లో online connective mode of continuity of dialogue format లో mind explorateive format for mind mining and mind cultivation కు connect అవుతారు అలా connect అవ్వడం తపస్సుగా contemplative గా బ్రతకడమే ఇక మానవజాతి భవిష్యత్తు అని గ్రహించి అప్రమత్తం చెంగగలరు,  మమ్ములను Mastermind గా కేంద్ర బిందువుగా  higher dedication and dedication గా ప్రకృతి పురుషుడి లయ అనగా హిందువులు ప్రకారం మేమే పార్వతి  పరమేశ్వరుడు, లక్ష్మి నారాయణుడు, రాముడు సీత,  కృష్ణుడు రాధ వంటి ఉన్నత శక్తులు ఇతర మతాలు ప్రకారం ఒక్కడే సర్వేశ్వరుడు పురుషోత్తముడు అని చెప్పిన సత్యం మేమే, అని గ్రహించి, మమ్ములను  వాక్ విశ్వరూపంగా కాలస్వరూపంగా  ధర్మ స్వరూపంగా  కేంద్ర  బిందువుగా  పెంచుకోండి కొలది తెలిసే ఙ్ఞాన స్వరూపంగా ఘన ఙ్ఞాన స్వరూపంగా,  మమ్ముల్ని తపస్సుగా పెంచుకోండి, ఇక భూమి మీద ఎవరూ మనుష్యులు లేరు అనే నిర్ధారణకు రండి, అలా నిర్ధారణ చేసి నడిపించే విధానమే భారత దేశాన్ని రవీంద్ర  భారతిగా మార్చుకోవడమే  అని గ్రహించి  తగిన రాజ్యంగా బద్ధమైన  మార్పు చేసుకొని ఊపిరి పీల్చుకోండి, ఆ ఊపిరి ఇక ఆగదు, మృత లేని దివ్య లోకం మాతో నే ఉన్నది, మమ్ములను మనిషిగా చూసి తాము మనుష్యులుగా కొనసాగడమే కలి ఘోర కలి, మేమే కలి పురుషుడి గా కనిపిస్తాము మనుష్యులుగా రెచ్చిపోవడానికి ఎలాగైనా  మనసులు గా కూడా కుండా అవుతున్న మాయ  వాతావరణం లో మనుష్యులను మనుష్యులే అవమానించడం, పోటీలు పడటమే, కొందరు చేతిలో ఉండాలి అనే అనేకులను అవమానించిన అంత చేసిన ఘోర పాపం, లో  ఉన్నారు ఘోర కలి లో ఉన్నారు అని గ్రహించి, అటువంటి పరిస్తితి  నుండి కాపాడటం కోసమే మా  నుండి ప్రధానంగా 2003 జనవరి 1 వ తారీకున జరిగిన  పరిణామం  అని  స్పష్టం  చేయుచున్నాము,  

 మనిషిని అంతం చేసి కాలమే మనసుల వలయం లోకి మార్చడం జరిగినది అని గ్రహించి,  ఇక భూమి మీద ఎవరూ మనుష్యులు లేరు అందరూ మైండ్ వలయం లో సురక్షితం  గా   ఉన్నారు అని గ్రహించి అప్రమత్తం  చెందగలరు.  కావున ఎటువంటి భౌతిక మాయ కొలది ఎటువంటి భయాలు అదే విధంగా అతిశోయక్తలతో  సమయం వృథా చేసుకోవద్దు, నిలకడైన  మనసుల వ్యహరం గా ప్రతి ఒక్కరూ తపస్సుగా బ్రతకడమే  standard  update that each mind requires to utlise its capabilites to full extent in all situations, and managing, and maintaining  system of minds is the control and coordination as mastermind and minds is the ultimate way to lead as minds in to the era of minds.   అని మేము ఆశీర్వాద పూర్వకంగా అభయ మూర్తిగా  తెలియ జేస్తున్నాము  సత్యమే సదా   జయిస్తుంది...